راه کارهای تقویت اخوت دینی از دیدگاه قرآن و روایات نبوی/ بخش اول

راهکارهای تقویت اخوت دینی از دیدگاه قرآن و روایات نبوی (بخش اول)

وحدت و همبستگی امت اسلامی از آموزه‌های بنیادین قرآن کریم و سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) است. این مقاله به بررسی ضرورت وحدت، راه‌های دستیابی به آن، علل پیدایش تفرقه و ارائه راهکارهای اتحاد و اخوت دینی در قرآن و روایات نبوی می‌پردازد. ابتدا اهمیت اتحاد از منظر قرآن و احادیث تبیین می‌شود، سپس جایگاه این دعوت الهی در سیره قولی و فعلی پیامبر اسلام بررسی می‌گردد و در ادامه، ریشه‌های اختلاف و پیامدهای نامطلوب آن بر سرنوشت اسلام و مسلمانان تحلیل می‌شود.

راهکارهای تقویت اخوت دینی | قرآن و روایات نبوی

مقاله حاضر به بحث در مورد ضرورت وحدت و راه‌های دستیابی به آن و بررسی علل پیدایش تفرقه و همچنین ارائه راهکارهای اتحاد و اخوت دینی در قرآن کریم و روایات نبوی می‌پردازد. ابتدا اهمیت و ضرورت اتحاد و همبستگی امت اسلامی از منظر قرآن و احادیث را مورد اشاره و تبیین قرار می‌دهد. سپس با اشاره به این واقعیت که دعوت به انسجام و اتحاد یک دعوت الهی و قرآنی و یک تکلیف دینی برای عموم مسلمانان است و نقش آن در اعتلا و حفظ و تقویت دین اسلام اشاره و همچنین جایگاه آن را در سیره قولی و فعلی پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) مورد توجه قرار داده، و با بررسی ریشه‌های پیدایش اختلاف و تفرقه، پیامدهای نامطلوب آن بر سرنوشت اسلام و امت اسلامی را طرح و تبیین می‌نماید.

مقدمه

انسان در طول قرون و اعصار به اهمیت زندگی اجتماعی پی برد و با همگرایی و وحدت، اقوام پدیدار شدند و برای حفظ آسایش و امنیت خود، ناچار گروهی به عنوان جنگاور، وظیفه رزم و دفاع را برعهده گرفتند و با گذشت زمان، شیوه‌های تهاجم و دفاع نیز پیچیده شد. با این همه، همواره ملتی پیروز میدان‌های نبرد بوده که با هم اتحاد داشته و دارای عزت نفس بوده است. برای شکل‌گیری امت اسلامی، پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) بر پایه آموزه‌های قرآنی، نخست به بازسازی بینشی و نگرشی قوم اقدام کرد و برای دستیابی به این مهم، در مفاهیم نیز دست برد و با استفاده از واژگان موجود به تدریج مفاهیم جدیدی را به مردمان القا کرد. از جمله اصطلاحاتی که در فرهنگ اسلامی بیانگر همدلی و همگرایی و همفکری امت اسلامی است، اصطلاح «انصار» است. به بیان دیگر، بهترین شاهد برای امت‌سازی قرآنی پیامبر، همدلی و همگرایی است که در شکل و قالب انصار در مدینه شکل گرفت.

قرآن ضمن اینکه یکی از اهداف پیامبر را «امت‌سازی» می‌نامد، امت اسلامی در عصر پیامبر را بهترین امت و جامعه‌ای دانسته است که تا آن زمان تشکیل شده بود.[1]

از ویژگی‌هایی که قرآن برای امت نمونه و شاهد بیان می‌کند، این است که بر کارهای یکدیگر نظارت دارند، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند،[2] تعاون بر خیر و تقوا در میان ایشان اصالت دارد: (وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التّقْوی)، برادری ایمانی در میانشان به اندازه‌ای است که از خود می‌گذرند و ایثار می‌کنند، در جستجوی وضعیت یکدیگر به تجسس و جاسوسی اقدام نمی‌کنند، غیبت و تهمت و افترا در میانشان نیست، اختلافات کلی و جزئی را با حکمیت و یا رجوع به قانون حل و فصل می‌کنند، در میانشان شمشیر قضاوت نمی‌کند، جان و مال و آبروی یکدیگر را محترم می‌شمارند، امنیت اقتصادی، سیاسی، اجتماعی را برای یکدیگر و جامعه فراهم می‌آورند، عوامل پدید آورنده آرامش و آسایش در جامعه را تقویت می‌کنند، در همه امور اصل بر تقوا و عدالت و قسط نهاده می‌شود، عفو و گذشت را حتی در مورد قاتل در نظر می‌گیرند و اصالت را به قصاص و قتل نمی‌دهند؛ هر چند قصاص و امور دیگری از این دست حقشان است و به یک معنا از حق خویش برای تقویت همبستگی می‌گذرند، اصول همدلی و همراهی را در خود تقویت می‌کنند، از یکدیگر انتقام نمی‌گیرند و ... .

قرآن افزون بر اینکه به مسئله اتحاد از دیدگاه اجتماعی آن نگریسته و بر اهمیت آن در میان انسان‌ها و ادیان توحیدی و مؤمنان واقعی تأکید کرده است، پیوندها و همبستگی امت اسلام و مؤمنان را نوعی «تصرف الهی» برمی‌شمارد.

بنابراین اتحاد در کاربردهای قرآنی از چنان جایگاه خاص و ویژه‌ای برخوردار است که از آن به عنوان نعمت خاص یاد می‌کند و خداوند را در ایجاد آن به طور مستقیم دخیل می‌داند. همچنین از مؤمنان می‌خواهد تا با یادآوری دوران تلخ تفرقه و آشوب، در حفظ اتحاد بکوشند؛ زیرا اتحاد میان امت مؤمن به خواست خداوند شکل گرفته است: «وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوانًا وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها»[3]. از اینکه قرآن در آیه مذکور به مسئله دشمنی میان مردمان اشاره دارد، می‌توان دریافت که دشمنی و اختلاف موجود در میان مردم موجب می‌شد که آنان نتوانند حتی در این جهان از آثار و برکات اتحاد بهره‌مند شوند. در نگرش قرآنی «اتحاد» انسان‌ها از چنان جایگاه و ارزش خاصی برخوردار است که قرآن در پنج آیه به صراحت این نکته را مورد توجه قرار می‌دهد که اگر مصلحت ایجاب می‌کرد، خداوند با اراده تکوینی خود، همه مردم را امتی یک‌پارچه قرار می‌داد.[4]

وحدت از منظر قرآن کریم

قرآن کریم ضمن دعوت مسلمین به وحدت با اعتصام به حبل الله و نهی از تفرقه؛ الفت و برادری و مودت را مبنای اتحاد و همبستگی مسلمانان معرفی می‌کند. و می‌فرماید:

«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا وَاذْکرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَیکمْ إِذْ کنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَینَ قُلُوبِکمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً.»[5]

در جای دیگر مسلمانان را به وحدت و پیروی از خدا و پیامبرش دستور داده و از تنازع و مشاجره به طور صریح نهی نموده و می‌فرماید:

«وَ أَطِیعُوا اللّهَ وَرَسُولَهُ وَ لاَتَنَازَعُوافَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبْ رِیحُکمْ.»[6]

و در آیات متعدد دیگر از تفرقه و جدایی نهی کرده و فرموده است: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا...» و یا «... أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ...»[7] و یا فرمود:

«وَلاَ تَکونُوا کالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا»[8] خدای سبحان در آیات یاد شده ابتدا به اعتصام به حبل الهی و اقامه‌ی دین فرمان داده است و این نشان می‌دهد که راه رهایی از تفرقه، پیروی از دین و صراط مستقیم خداوند یعنی بندگی اوست؛

«...تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وقُلُوبُهُمْ شَتَّی ذلِک بَأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَ یعْقِلُونَ»[9]

عصاره‌ی این آیه‌ی کریمه این است که افرادی که دارای مبدأ مشترک و هدف مشترک و دین مشترکند، اگر دل‌های اینان در اثر اغراض و غرایز، پراکنده باشد، خردمند نیستند.
 

باز نشر از: معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور
-------------------------------
پی نوشت:
[1] بقره / 143.
[2] آل عمران/ 104.
[3] همان/ 103.
[4] مائده/ 48؛ انعام/35؛ هود/118؛نحل/16؛ شوری/8.
[5] سوره آل عمران، آیه ۱۰۳.
[6] سوره انفال، آیه ۴۶.
[7] سوره شوری، آیه ۱۳.
[8] سوره آل عمران، آیه ۱۰۵.
[9] سوره حشر، آیه ۱۴.