معرفت نفس در منظر علامه طباطبايي«رحمة الله عليه»

خلاصه ي نظر علامه ي طباطبايي«رحمة الله عليه» در مورد معرفت نفس ذيل آيه ي 105 سوره ي مائده به قرار زير است:

1- از اين كه با آيه ي «عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ» مؤمنين را امر به پرداختن به نفس خود نموده، به خوبى فهميده مى‏شود كه راهى كه به سلوك آن امر فرموده همان نفس مؤمن است، زيرا وقتى گفته مى‏شود: زنهار راه را گم مكن، معنايش نگهدارى خودِ راه است نه جدا نشدن از راهروان. پس در اين جا هم كه مى‏فرمايد: زنهار كه نفس هايتان را از دست دهيد، معلوم مي شود نفس‏ها همان راه هستند نه راهرو.

پس اگر فرمود: بر شما باد نفس‏تان، مقصود اين است كه شما ملازمت كنيد نفس خود را از جهت اين كه نفس شما راه هدايت شما است، نه از جهت اين كه نفس يكى از رهروان راه هدايت است، به عبارت ديگر اگر خداى تعالى مؤمنين را در مقام تحريك به حفظ راه هدايت به ملازمت نفس خود امر مى‏كند، معلوم مى‏شود نفس مؤمن همان طريقى است كه بايد آن را سلوك نمايد، بنا بر اين نفس مؤمن طريق و خط سيرى است كه منتهى به پروردگار مي شود، نفس مؤمن راه هدايت اوست، راهى است كه او را به سعادتش مى‏رساند. پس آيه ي مورد بحث مطلبى را به طور روشن بيان كرده است كه آيات زيرين به اجمال به آن پرداخته‏اند: «ياأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ وَ لاتَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ» (سوره ي حشر، آيه ي18و19)«هان اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! بپرهيزيد از عذاب خدا، و بايد كه هر كسى در انتظار پاداشى باشد كه خود براى فرداى خود پيش فرستاده و بپرهيزيد از عذاب خدا، به درستى خداوند با خبر است از آنچه كه مى‏كنيد و مانند كسانى نباشيد كه خدا را فراموش كردند و خداوند به كيفر اين فراموشيشان نفس شان را از يادشان برد، ايشان همانا فاسقند». كه دستور مى‏دهد نفس را زير نظر گرفته و اعمال صالح او را كه سرمايه و توشه فرداى اوست تحت مراقبت قرار دهند، زيرا براى نفس، امروز و فردايى است، و نفس هر آنى در حركت و در طى مراتب است و منتهاى سيرش خداى سبحان است. بنا بر اين بر انسان لازم است كه اين راه را ادامه داده و همواره به ياد خداى خود باشد و لحظه‏اى فراموشش نكند، چون خداى سبحان غايت و هدف است، و انسان عاقل هدف را از ياد نمى‏برد، زيرا مى‏داند كه فراموش كردن هدف باعث از ياد بردن راه است. روى اين حساب اگر كسى خداى خود را فراموش كند خود را هم فراموش كرده و در نتيجه براى روز واپسين خود زاد و توشه‏اى كه مايه زندگيش باشد نيندوخته است، و اين همان هلاكت است.

گفتيم از آيات استفاده مى‏شود: طريق انسان به سوى خداوند همان نفس انسان است، زيرا جز خود انسان چيز ديگرى نيست كه طريق انسان باشد، خود اوست كه داراى تطوراتى گوناگون و درجات و مراحلى است مختلف، روزى جنين، روزى كودك، زمانى جوان و زمانى پير مى‏شود و پس از آن در عالم برزخ ادامه حيات مى‏دهد و روزى در قيامت و پس از آن در بهشت و يا در دوزخ بسر مى‏برد، خلاصه اين است آن مسافتى كه هر انسان از بدو وجود تا انتهاى سيرش كه به مقتضاى آيه كريمه «وَ أَنَّ إِلى‏ رَبِّكَ الْمُنْتَهى‏» قرب به ساحت مقدس بارى تعالى است، آن مسافت را مى‏پيمايد. و همين انسان است كه در اين خط سير به هيچ جاى قدم نمى‏گذارد، و هيچ راه تاريك و روشنى را نمى‏پيمايد مگر اين كه همه ي آن ها توأم است با اعمالى قلبى كه عبارتند از اعتقادات و امور قلبى ديگر، و همچنين توأم است با اعمالى بدنى يا صالح و يا غير صالح، اعمالى كه اثرش چه خوب و چه بد توشه فرداى اوست.

خداوند براي انسان مانند ساير مخلوقات، راه و هدف قرار داده است، هدف، همان ذات مقدس خداوند است و راه، همان نفس است. (انسانْ خود، راه است) زيرا جز خودِ انسان چيز ديگرى نيست كه طريق انسان باشد.

2- پس طريق آدمي به سوي پروردگارش همان نفس اوست و خداي سبحان غايت و هدف و منتهاي سير اوست، اين راه، حقيقتي تکويني، ثابت و لايتغير است. يعني تمام شئون انسان مانند ساير مخلوقات تحت تربيت تکويني الهي است. مي فرمايد: «ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى‏ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ»(سوره ي هود، آيه ي 56) هيچ جنبنده‏اى نيست مگر اين كه خداوند زمام‏گير او است، به درستى پروردگار من بر راه راست است.

اين طريق مانند راه هاى ديگر اختيارى نيست، و اصولا براى اين طريق، شبيه و نظيرى نيست تا كسى يكى از آن دو را انتخاب و اختيار كند، بلكه اين طريق همان طورى كه از آيه ي «يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى‏ رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ»(سوره ي انشقاق، آيه ي 6). «هان اي انسان به درستي که تو کوشا و ساعي براي رسيدن به پروردگار خويشي، پس به جزاي سعي خود، خواهي رسيد» استفاده مى‏شود طريقى است اضطرارى، و چاره‏اى جز پيمودن آن نيست، طريقى است كه مؤمن و كافر، آگاه و غافل، همه و همه در آن شركت دارند. علم و جهل اشخاص در بود و نبود آن دخالت ندارد، لكن توجه داشتن‏ به آن در عمل انسان تاثير بارزى دارد. چون يگانه مربى نفس انسان همان عمل اوست، عمل است كه نفس را مطابق سنخ خود بار مى‏آورد، عمل است كه اگر با واقع و نفس الامر و غايتى كه ايجاد و صنع براى آن بود سازگارى داشت نفسى كه با چنين عملى استكمال كند نفسى سعيد است. اخلاص عمل مربوط به معرفت نفس و متفرع بر آن است.

3- يک سر اين راه، نفس معتدل انسان است و سر ديگرش رستگاري يا محروميت انسان است.

رستگارى و محروميت، بر مبناى تزكيه ي نفس و آلودگى آن است، و اين دو مبني بر تقوا و فجور يعنى عمل نيك و بد است كه خوبى و بدى آن ها از فطريات است و انسان از جانب خداوند ملهم به آنها است که در تبيين آن مي فرمايد: «وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها».(سوره ي شمس، آيه ي 10) «سوگند به نفس و کسي که آن را چنين موزون آفريد، و پس از خلقت، فجور و تقوايش را الهام کرد، به تحقيق رستگار شد کسي که نفس را تزکيه کرد و به تحقيق زيان کار و بي بهره شد آن که قدر نفس را نشناخت و از آن بهره بر نداشت».

انسان لازم است كه همواره به ياد خداى خود باشد، چون خداى سبحان هدف است، فراموش كردن هدف باعث از يادبردن راه است. روى اين حساب اگر كسى خداى خود را فراموش كند خود را هم فراموش كرده و در نتيجه براى روز واپسينِ خود توشه‏اى كه مايه ي زندگي اش باشد نيندوخته است، و اين همان هلاكت است. رسول الله(صلی الله علیه وآله وسلم) هم در روايتى فرموده اند: «من عرف نفسه فقد عرف ربه» هركه خود را شناخت خداى خود را شناخته. و اين نكته‏اي است كه دقت زياد و تدبّر تمام آن را ثابت مى‏كند و به اعتبار نزديك است، زيرا انسان در مسير زندگي  به هر نقطه‏اى امتداد داشته باشد هيچ همّى جز سعادت زندگى خويش ندارد، اگر چه منافع كارهايش به ظاهر عايد ديگران شود. خداى تعالى هم در اين باره مى‏فرمايد: «إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها».(سوره ي إسراء، آيه ي 7) «اگر نيکي کنيد به نفس خود نيکي کرده ايد و اگر هم بدي کنيد باز بر ضرر خود کرده ايد».

آرى نفس همان مخلوقى است كه انسان از ناحيه ي آن و به ملاحظه ي آن محروم و يا رستگار مى‏شود، و اين معنايى كه قرآن بيان نموده مطابق با مقتضاى تكوين است، لكن مردم در درك اين معنا يكسان نيستند. کسي كه متذكر اين حقيقت است هر لحظه كه به ياد آن مى‏افتد و متوجه مى‏شود كه نسبت به خداى خويش در چه موقفى قرار دارد و نسبت او با ساير اجزاى عالم چه نسبتى است، نفس خود را مى‏يابد كه منقطع از غير خداست و حال آن كه غيرِ متذكر چنين دركى ندارد و همين متذكر هم قبل از تذكرش نفس خود را بسته و مربوط به عالم مى‏يافت؛ و نيز مى‏يابد كه در برابرش حجاب هايى است كه كسى را جز پروردگارش بر آن حجاب ها دسترسى و احاطه و تأثير نيست، تنها پروردگار او قادر بر رفع آن حجاب ها است و نيز نفس خود را مى‏يافت كه با پروردگار خود خلوتى دارد كه مونسى جز او برايش نيست. اين جا است كه ادراك و شعور نفس عوض شده و نفس از افق شرك به موطن عبوديت و مقام توحيد مهاجرت نموده و اگر عنايت الهى دستگيرش شود، شرك و اعتقاد به موهومات و دورى از خدا و تكبر شيطانى و استغناى خيالى را يكى پس از ديگرى به توحيد و درك حقايق و نزديكى به خدا و تواضع رحمانى و فقر و عبوديت تبديل مى‏نمايد.

4- معرفت آيات حق که به دو قسم آفاقي و انفسي تقسيم مي شود به طور کلي نافع است. چون خود به خود آدمى را به خداى سبحان و اسماء و صفات و افعال او آشنا مى‏سازد. خداى تعالى فرموده: «سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ شَهِيدٌ».(سوره ي حم سجده، آيه ي 7) «به زودي نشان شان مي دهيم آيات آفاقي خود را و آياتي که در نفس خود آن ها داريم تا اين که روشن شود برايشان اين که پروردگار حق است، آيا بس نيست براي روشن شدن حقانيت پروردگارت اين که او بر هرچيز حاضر و شاهد است».

معرفت انفسى از سير آفاقى بهتر است چون، اولا: معرفت نفس عادتاً خالى از اصلاح اوصاف و اعمال نفس نيست و اشتغال به اين معرفت، آدمى را از يك موقف نزديكى به گوش دل مى‏رساند به خلاف سير در آيات آفاقى كه ندايش به اين نزديكى نيست، و وقتى آدمى به دردهاى روحى خود و درمان آن واقف شد به اصلاحِ آنچه فاسد شده و به التزام به آنچه صحيح است مى‏پردازد. ثانيا: نظر در نفس و قواى آن و اطوار وجودى آن، نظرى شهودى، و علمى حضورى است ، و وقتى سير در نفس کرد، ربط محض بودن نسبت به پروردگارش را مي يابد و مي بيند که چگونه به پروردگار خويش احتياج دارد و چطور در تمامى اطوار و همه ي شئون زندگي اش نيازمندي هايى دارد، آن گاه به حقيقت عجيبى بر مى‏خورد، چون مى‏بيند نفسش بسته و مربوط به وجود و حيات و علم و قدرت و .... ديگرى است، و جميع صفات و افعال نفسش قطره‏اي است از دريايى بيكران كه در جمال و جلال و كمال وجود و حيات و قدرت و ساير كمالات غير متناهى است.

نفس انسانى كارهايش جز در خودش انجام نمى‏شود، و چيزى نيست كه او را از خودش بيرون و جدا سازد، و او جز سير قهرى و اضطرارى، و به عبارت ديگر فطرى درباره ي مسير خود كارى ندارد، او از هر چيزى كه بر حسب ظاهر با آن اختلاط و اجتماع دارد جدا و بيگانه است، مگر از پروردگار خود، چون او محيط است به باطن و ظاهر نفس و به هر چيزى كه با نفس است، روى اين حساب انسان مشاهده مى‏كند و در مى‏يابد كه نفسش اگر چه در ظاهر با مردم است ليكن در واقع دائما با پروردگار خود در خلوت است، اينجاست كه از هر چيزى منصرف و منقطع شده و به سوى خداى خود متوجه مى‏شود، و هر چيزى را از ياد مى‏برد و تنها به ياد خدايش ذاكر است. در اين حال ديگر چيزى بين او و خدايش حجاب نمى‏شود، اين است همان حق معرفتى كه براى آدميان ميسور و ممكن دانسته شده است، و سزاوار است نام آن را «خدا را به خدا شناختن» نهاد.

معرفت فكرى كه از آثار سير آفاقى است و از ترتيب دادن قياس و يا حدسيات و يا مقدمات ديگرى به دست مى‏آيد در حقيقت معرفت به صورت‏هايى است كه در ذهن نقش بسته است از صورتهاى ديگر ذهنى. در حالي که خداى معبود بزرگتر از آن است كه در ذهن بگنجد، و ذهن بر وى احاطه يابد و يا ذات مقدسش برابر و مساوى با صورتى شود كه مخلوقى از مخلوقاتش آن را در نفس خود آفريده و منقّش ساخته است، «وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً».

تنها و تنها سير انفسى است كه نتيجه‏اش معرفت حقيقى و حقيقت معرفت است، و اين معنا با فرمايش اميرالمؤمنين(علیه السلام) كه فرمودند: معرفت به نفس نافع‏تر از معرفت آفاقى است، منافات ندارد، زيرا اين كه امام معرفت به نفس را از ديگرى مهم تر شمرده و نفرمودند تنها راه به سوى حقيقت و به‏سوى پروردگار همانا سير انفسى است، براى اين بود كه عامه ي مردم سطح فكرشان آن اندازه بالا نيست كه بتوانند اين معناى دقيق را درك كنند. عامه ي مردم خدا را از همين طريق آفاقى مى‏شناسند و قرآن كريم و سنت رسول الله(صلی الله علیه وآله وسلم) و اهل بيت اطهارش(علیهم السلام) اين طريقه را پذيرفته و ايمان كسى را كه ايمانش را از ناحيه ي سير آفاقى كسب كرده قبول نموده اند. پس طريقه ي سير آفاقى و انفسى هر دو نافع‏اند.

در كتاب الدرر و الغرر از حضرت على(علیه السلام) روايت شده است كه فرمودند: عارف كسى است كه نفس خود را بشناسد و او را آزاد سازد، و از هر چيزى كه دورش مى‏كند منزّهش بدارد. يعنى از اسيرىِ هواى نفس و بندگىِ شهوات آزادش كند. و نيز فرمود: بزرگ ترين جهل‏ها، جهل انسان است به نفس خويش. و نيز فرمود: بزرگ ترين حكمت‏ها براى انسان نفس خود را شناختن است. و نيز فرمود: از مردم هركس كه بيشتر نفس خود را مى‏شناسد او از پروردگار ترسنده‏تر است. جهتش اين است كه چنين كسى به خداى خود بيشتر عالم و عارف است كما اين كه خداى سبحان فرمود: «إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»(سوره ي فاطر، آيه ي 28)«از بندگان، تنها علما از خداى مى‏ترسند». و نيز فرمود: بهترين عقل انسان خودشناسى اوست. بنا بر اين كسى كه خود را شناخت خردمندى يافت، و كسى كه نادان به نفس خود بود گمراه شد. و نيز فرمود: هركه نفس خود را شناخت، مجاهده با نفس نمود، و هركه نفس خود را نشناخت آن را واگذاشت و رهايش كرد.

انسان وقتى به سير در باره ي نفس خود بپردازد و اغيار را از دل بيرون و با دل خلوت كند، از هر چيزى منقطع و به خداوند متعال مى‏پيوندد، و اين خود باعث معرفت پروردگارش مى‏شود، البته معرفتى كه در حصولش چيزى واسطه نشده است، و علمى كه هيچ سببي در آن مداخله نداشته است. چون انقطاع به تنهايى تمامى حجاب‏هايى را كه در بين است كنار مى‏زند، اين جاست كه آدمى با مشاهده ي ساحت عظمت و كبرياى حق، خود را از ياد مى‏برد، و بنابراين بايد اين معرفت را معرفت خدا به خدا نام نهاد. اينجاست كه در سويداى نفس به اين مطلب تصديق و اذعان پيدا مى‏شود كه انسان، فقير و محتاج به خداى سبحان و مملوك اوست به ملكى كه در قبال آن هيچ استقلالى از خود ندارد.

Share

قابل توجه کاربران عزیز! با اعلام وزارت ارتباطات هزینه های دانلود در کلیه سایتهای ضیاءالصالحین نیم بهاء محسوب می شوند.