بررسی صحت حدیث محمد بن حنفیه درباره ابوبکر؛ تحلیل سندی و محتوایی روایت صحیح بخاری
صحت حدیث محمد بن حنفیه درباره ابوبکر | بررسی سندی و محتوایی
حدیثی در صحیح بخاری از محمد بن حنفیه نقل شده که در آن، حضرت علی (علیه السلام) ابوبکر را بهترین فرد پس از پیامبر خدا (صلوات الله علیه و آله) و سپس عمر را معرفی کرده است. این روایت در میان علمای اهل سنت و شیعه دیدگاه‌های متفاوتی را برانگیخته است. این نوشتار با بررسی سند، محتوا و زمینه تاریخی روایت، به تحلیل صحت یا ساختگی بودن آن می‌پردازد.
متن روایت در صحیح بخاری
در کتاب صحیح بخاری، کتاب المناقب، باب قول النبی (صلوات الله علیه و آله): «لو کنت متخذا خلیلا»، حدیثی با این سند نقل شده است:
محمد بن کثیر از سفیان (بن عیینه)، از جامع بن ابی راشد، از ابو یعلی (منذر بن یعلی الثوری)، از محمد بن حنفیه روایت کرده که گفت: به پدرم (علی بن ابی طالب) گفتم: بهترین مردم بعد از رسول خدا (صلوات الله علیه و آله) چه کسی است؟ او گفت: ابوبکر. گفتم: بعد چه کسی؟ او گفت: عمر. و ترسیدم که بعد از او عثمان را بگوید، پس گفتم: بعد از عمر شما هستید؟ او گفت: من کسی نیستم مگر یکی از مسلمانان.
دیدگاه اهل سنت درباره این روایت
اهل سنت این روایت را صحیح می‌دانند. ابن حجر عسقلانی در شرح خود بر صحیح بخاری (فتح الباری) سند آن را بررسی کرده و آن را معتبر دانسته است. آنها معتقدند این روایت تواضع حضرت علی (علیه السلام) را نشان می‌دهد و به این نکته اشاره می‌کنند که این پرسش پس از قتل عثمان بوده و حضرت علی (علیه السلام) خود را برتر از دیگران نمی‌دانسته است.
دیدگاه شیعه درباره این روایت
علمای شیعه، به ویژه علامه امینی در کتاب الغدیر (جلد ۹، صفحه ۳۹۰)، این روایت را ساختگی و مردود می‌دانند. دلایل آنها در دو بخش سندی و محتوایی قابل بررسی است.
اشکالات سندی
بر اساس قواعد رجال اهل سنت، این حدیث مرسل محسوب می‌شود؛ زیرا عمرو بن دینار (یکی از راویان) از محمد بن حنفیه روایت نشنیده است. احمد بن حنبل این روایت را در مسند خود نیاورده و دیگر بزرگان حدیث اهل سنت نیز آن را نقل نکرده‌اند. برخی منابع اهل سنت نیز سند این روایت را ضعیف دانسته‌اند.
اشکالات محتوایی و تاریخی
علامه امینی به روایات متعدد تاریخی استناد می‌کند که نشان می‌دهد رابطه حضرت علی (علیه السلام) با خلفای پیشین، به ویژه پس از ماجرای فدک، بسیار پرتنش بوده است. در صحیح بخاری (جلد ۸، صفحه ۱۴۹) روایتی از خلیفه دوم نقل شده که در آن حضرت علی (علیه السلام) و عباس، ابوبکر را به دروغگویی، گناهکاری و پیمان‌شکنی متهم کرده‌اند.
اگر حضرت علی (علیه السلام) واقعاً ابوبکر را بهترین فرد می‌دانست، چرا از بیعت با او تا زمانی که حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) زنده بود، خودداری کرد؟ چرا برای جلب حمایت، شبانه حضرت فاطمه را به خانه انصار می‌برد؟ چرا در سقیفه، طرفداران ابوبکر هیچ اشاره‌ای به برتری او نکردند و همه جا سخن از پیش‌قدم بودن و سالخوردگی او و همراهی در غار بود؟
علامه امینی این نکته را غیرمنطقی می‌داند که محمد بن حنفیه که از نزدیک‌ترین یاران پدرش بود، از عقیده او درباره خلفا بی‌اطلاع باشد و نیاز به پرسیدن داشته باشد. او از پدرش درباره بهترین مردم می‌پرسد، اما از ترس اینکه پدرش نام عثمان را ببرد، سؤال خود را قطع می‌کند. این داستان‌پردازی با شخصیت و جایگاه محمد بن حنفیه سازگار نیست.
روایات متعارض درباره جایگاه حضرت علی علیه السلام
در روایات متعدد شیعی، پیامبر خدا (صلوات الله علیه و آله) حضرت علی (علیه السلام) را بهترین فرد روی زمین معرفی کرده است. جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید: اصحاب پیامبر (صلوات الله علیه و آله) وقتی حضرت علی (علیه السلام) حاضر می‌شد می‌گفتند: بهترین فرد روی زمین آمد. ابن ابی حاتم در تفسیرش این روایت را ثبت کرده و سیوطی در کتاب اللئالی المنثورة می‌نویسد: ابن ابی حاتم پایبند بوده که در تفسیرش صحیح‌ترین روایات را بیاورد و در همه تفسیرش یک روایت جعلی نیاورده است.
نتیجه‌گیری
پذیرش یا رد این روایت، به دیدگاه کلامی و تاریخی فرد بستگی دارد. اهل سنت آن را به دلیل قرار گرفتن در صحیح بخاری معتبر می‌دانند. شیعه آن را به دلایل سندی (منقطع بودن و عدم نقل در منابع معتبر) و محتوایی (تعارض با تاریخ قطعی و سیره عملی حضرت علی علیه السلام) مردود می‌شمارد.
افزودن دیدگاه جدید