علت قرائت‌های مختلف قرآن چیست؟ بررسی اختلاف قرائت سوره حمد و توحید
علت اختلاف قرائت‌های قرآن چیست؟ | بررسی قرائات مختلف
قرآن کریم در سنت اسلامی با قرائت‌های مختلفی نقل شده است؛ تفاوت‌هایی که گاهی به شیوه تلفظ واژه‌ها و گاهی به حرکت، ساختار دستوری یا صورت خواندن کلمات مربوط می‌شوند. برای نمونه، در سوره حمد واژه «مَالِكِ» در عبارت «مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» در برخی قرائت‌های معتبر به صورت «مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ» خوانده می‌شود. پرسش این است که این تفاوت‌ها چگونه پدید آمده‌اند، چه ارتباطی با خط عربی در سده‌های نخست دارند و چرا قرائت حفص از عاصم در بسیاری از قرآن‌های امروزی رواج یافته است؟
۱. منظور از اختلاف قرائت قرآن چیست؟
اختلاف قرائت به تفاوت‌هایی گفته می‌شود که در شیوه خواندن برخی واژه‌ها و عبارت‌های قرآن در نقل‌های مختلف وجود دارد. این تفاوت‌ها ممکن است در حرکت کلمات، تلفظ همزه، کشش صدا، ادغام حروف یا برخی صورت‌های واژگانی و دستوری دیده شوند.
در علوم قرآنی، میان «قرائت» و «روایت» تفاوت وجود دارد. قرائت معمولاً به شیوه خواندن منسوب به یکی از قاریان شناخته‌شده گفته می‌شود و روایت، شیوه نقل همان قرائت از طریق یکی از راویان آن است. برای مثال، «قرائت عاصم به روایت حفص» به شیوه‌ای از خواندن قرآن اشاره دارد که حفص آن را از عاصم نقل کرده است.
بنابراین، هر تفاوتی در خواندن قرآن را نمی‌توان اشتباه یا تغییر عمدی در متن دانست. برای ارزیابی هر قرائت باید اعتبار نقل، قواعد مربوط به قرائت و سازگاری آن با رسم مصحف بررسی شود.
۲. نقش خط عربی در پیدایش اختلاف قرائت‌ها
یکی از موضوعات مطرح در بررسی تاریخ قرائت قرآن، ویژگی‌های خط عربی در سده‌های نخست اسلام است. در آن دوره، نظام نگارش عربی هنوز به شکل امروزی تکامل نیافته بود و نشانه‌های نقطه‌گذاری و حرکات در نسخه‌ها به‌صورت کامل و یکسان به کار نمی‌رفتند.
در نتیجه، برخی شکل‌های نوشتاری می‌توانستند در صورت نبودن نشانه‌های کافی، امکان خواندن‌های متفاوتی داشته باشند. همچنین، نشانه‌های حرکتی به‌تدریج گسترش یافتند و شیوه‌های نگارش و ضبط تلفظ در طول زمان تحول پیدا کردند.
با این حال، نباید همه اختلاف قرائت‌ها را صرفاً نتیجه بی‌نقطه بودن خط قرآن دانست. پژوهش‌های مربوط به نسخه‌های کهن نشان می‌دهند که وضعیت نقطه‌ها و نشانه‌ها در دست‌نویس‌های اولیه یکسان نبوده است و انتقال شفاهی قرآن نیز در کنار متن مکتوب اهمیت داشته است. در سنت اسلامی، آموزش و نقل شفاهی از قاریان و استادان یکی از پایه‌های اصلی انتقال قرائت به شمار می‌رفت.
منبع پژوهشی: مقاله «The Effect of Abstraction of the Script in the Emergence of Qur'anic Recitations»، منتشرشده در Journal of College of Sharia and Islamic Studies در سال ۲۰۲۰.
۳. تأثیر لهجه‌ها و ویژگی‌های زبان عربی
زبان عربی در میان قبایل مختلف، ویژگی‌های تلفظی متنوعی داشت. تفاوت در تلفظ همزه، ادغام برخی حروف، کشش صداها و شیوه ادای بعضی واژه‌ها از جمله موضوعاتی است که در مطالعات قرائات بررسی می‌شود.
با این حال، هر تفاوت لهجه‌ای را نمی‌توان به‌عنوان قرائت معتبر قرآن پذیرفت. در سنت علوم قرآنی، اعتبار یک قرائت به معیارهایی فراتر از رواج یک تلفظ در میان مردم وابسته است.
ازاین‌رو، اختلاف قرائت‌ها را باید با توجه به مجموعه‌ای از عوامل زبانی، تاریخی و روایی بررسی کرد؛ نسبت دادن تمام تفاوت‌ها به لهجه‌های عربی، توضیح کاملی از این پدیده ارائه نمی‌دهد.
۴. قرائت‌های هفت‌گانه و ده‌گانه چگونه شکل گرفتند؟
در سده‌های نخست اسلامی، قرائت‌های مختلفی در مراکز علمی و شهرهای مهم جهان اسلام رواج داشتند. قاریان شناخته‌شده در شهرهایی مانند مدینه، مکه، کوفه، بصره و شام به آموزش و نقل قرآن می‌پرداختند.
در قرن چهارم هجری، ابن مجاهد مجموعه‌ای از هفت قرائت مشهور را در کتاب خود معرفی کرد. این اقدام در تثبیت جایگاه قرائت‌های هفت‌گانه نقش مهمی داشت. با این حال، مفهوم قرائت‌های معتبر به همین هفت مورد محدود نماند و در سنت علوم قرآنی، قرائت‌های ده‌گانه نیز جایگاه شناخته‌شده‌ای پیدا کردند.
بنابراین، اصطلاح «قرائات سبعه» به هفت قرائت مشهور اشاره دارد، اما نباید آن را به این معنا گرفت که همه دانشمندان، فقط همین هفت قرائت را معتبر می‌دانسته‌اند.
منبع پژوهشی: The Oxford Handbook of Qur'anic Studies، بخش مربوط به تاریخ شکل‌گیری مکاتب قرائت قرآن. مشاهده منبع
۵. چرا قرائت حفص از عاصم در قرآن‌های امروزی رواج دارد؟
قرائت عاصم به روایت حفص، یکی از قرائت‌های معتبر در سنت قرائت قرآن است و امروزه در بسیاری از کشورهای اسلامی، از جمله ایران، رواج گسترده‌ای دارد.
رواج این قرائت را نمی‌توان تنها به شیعه بودن عاصم یا حفص نسبت داد یا بر اساس آن نتیجه گرفت که دیگر قرائت‌های معتبر نادرست‌اند. گسترش آموزش این روایت، سنت‌های آموزشی مناطق مختلف و استفاده از آن در چاپ‌های گسترده قرآن از عوامل مؤثر در رواج امروزی آن بوده‌اند.
همچنین، نسبت دادن مذهب یا گرایش اعتقادی مشخص به یک قاری و سپس نتیجه‌گیری درباره اعتبار انحصاری قرائت او، به شواهد تاریخی دقیق نیاز دارد. اعتبار قرائت‌ها باید بر پایه معیارهای علوم قرآنی و اسناد نقل آنها بررسی شود، نه صرفاً بر اساس وابستگی مذهبی اشخاص.
۶. نمونه‌ای از اختلاف قرائت در سوره حمد
یکی از نمونه‌های شناخته‌شده اختلاف قرائت در سوره حمد، عبارت زیر است:
«مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ»
در قرائت حفص از عاصم، واژه «مَالِكِ» با الف خوانده می‌شود؛ اما در برخی قرائت‌های معتبر، همین واژه به صورت «مَلِكِ» خوانده می‌شود.
«مَالِك» به معنای مالک و صاحب اختیار است و «مَلِك» به معنای پادشاه و فرمانرواست. هر دو صورت، بر اساس قرائت‌های معتبر نقل شده‌اند و از دو جنبه متفاوت بر حاکمیت خداوند در روز جزا تأکید می‌کنند.
وجود چنین تفاوتی نشان می‌دهد که اختلاف قرائت همیشه به معنای اختلاف در اصل پیام دینی نیست؛ گاهی دو صورت قرائت، معانی نزدیک یا مکملی دارند. البته بررسی هر نمونه باید جداگانه انجام شود و نمی‌توان درباره همه اختلاف‌ها یک حکم یکسان صادر کرد.
۷. علت تفاوت قرائت سوره توحید چیست؟
در سوره توحید نیز ممکن است هنگام مقایسه قرائت‌ها، تفاوت‌هایی در نحوه ادای برخی واژه‌ها یا ویژگی‌های تلفظی مشاهده شود. برای تعیین دقیق این تفاوت‌ها باید نام قرائت و روایت مورد نظر مشخص باشد؛ زیرا همه اختلاف‌های شنیداری الزاماً به معنای تفاوت در کلمات یا ساختار متن نیستند.
همچنین، باید میان تفاوت در تلفظ و تفاوت در صورت مکتوب واژه‌ها تمایز گذاشت. برخی تفاوت‌ها مربوط به قواعد ادای حروف و برخی دیگر به شیوه نقل یک واژه در قرائت‌های مشخص مربوط می‌شوند.
ازاین‌رو، اگر مقصود تفاوت مشخصی در قرائت سوره توحید است، بهتر است دو نمونه قرائت یا نام قاریان مورد مقایسه ذکر شود تا بتوان منشأ و اعتبار آن را دقیق‌تر بررسی کرد.
۸. آیا اختلاف قرائت‌ها به معنای تحریف قرآن است؟
وجود اختلاف قرائت‌ها به‌تنهایی اثبات‌کننده تحریف قرآن نیست. در سنت اسلامی، میان متن قرآن و شیوه‌های معتبر خواندن آن تمایز گذاشته می‌شود و قرائت‌های مختلف در چارچوب ضوابط و اسناد خود بررسی می‌شوند.
در عین حال، برای توضیح علمی مسئله نباید همه قرائت‌ها را صرفاً نظر شخصی قاریان دانست یا ادعا کرد که هیچ تفاوتی در صورت خواندن واژه‌ها وجود ندارد. برخی اختلاف‌ها در سنت قرائات معتبر ثبت شده‌اند و برخی قرائت‌های دیگر نیز از نظر اعتبار سندی یا انطباق با معیارهای پذیرش مورد بررسی و اختلاف نظر قرار گرفته‌اند.
در نتیجه، داوری درباره هر قرائت نیازمند بررسی جداگانه شواهد و معیارهای مربوط به آن است. رواج گسترده قرائت حفص از عاصم نیز به معنای بی‌اعتبار بودن همه قرائت‌های دیگر نیست.
نتیجه‌گیری
علت قرائت‌های مختلف قرآن را باید با توجه به تاریخ انتقال قرآن، ویژگی‌های خط عربی در سده‌های نخست، شیوه‌های آموزش شفاهی، تفاوت‌های زبانی و شکل‌گیری مکاتب قرائت بررسی کرد. هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی توضیح کاملی برای همه اختلاف‌ها نیست.
قرائت حفص از عاصم در بسیاری از کشورهای اسلامی رواج دارد، اما در سنت علوم قرآنی، قرائت‌های معتبر دیگری نیز شناخته شده‌اند. نمونه «مَالِكِ» و «مَلِكِ» در سوره حمد نشان می‌دهد که برخی تفاوت‌ها می‌توانند در کنار حفظ محور اصلی پیام آیه، ظرافت‌های معنایی متفاوتی داشته باشند.
برای شناخت دقیق این موضوع، بهتر است هر اختلاف قرائت با توجه به نام قاری، روایت، اسناد نقل و قواعد علوم قرآنی بررسی شود؛ زیرا نمی‌توان همه اختلاف‌ها را خطای کاتبان، تفاوت لهجه یا اجتهاد شخصی قاریان دانست.
افزودن دیدگاه جدید