چگونه در عبادات حضور قلب دائمی داشته باشیم؟ راهکارهای تقویت حضور قلب در نماز
حضور قلب در نماز | راهکارهای تقویت حضور قلب در عبادات
حضور قلب در نماز یکی از مهم‌ترین عوامل کمال و قبولی عبادات محسوب می‌شود. بسیاری از مؤمنان با وجود انجام منظم نماز، از خستگی، بی‌حوصلگی و عدم تمرکز در این فریضه الهی رنج می‌برند. این نوشتار با تکیه بر آیات قرآن کریم، روایات ائمه معصومین (علیهم السلام) و راهکارهای عملی، به بررسی عوامل بی‌حالی در عبادت و راه‌های دستیابی به حضور قلب دائمی می‌پردازد.
اهمیت تقویت اراده در عبادت
مهم‌ترین عامل تقویت اراده در انجام واجبات، کسب معرفت و انجام خودسازی است. با افزایش معرفت، تهذیب نفس و تکرار و تمرین، انسان به جایگاهی می‌رسد که کارهای خیر برای او به صورت ملکه درمی‌آید. ملکه به معنای صدور فعل از مکلف بدون تأمل و تردید است. باور به خداوند و قیامت، حس مسئولیت‌پذیری را در انسان تقویت می‌کند و او را به انجام مسئولیت‌هایش وادار می‌سازد.
در اثر تهذیب نفس، ریاضت و مخالفت با هوای نفس، قوه عاقله انسان تقویت شده و انگیزه‌های غیرالهی در او ضعیف می‌شود. با تکرار و تمرین، انسان به جایگاهی می‌رسد که تکلیف خود را به صورت خودکار و منظم در وقت مقرر انجام می‌دهد.
قرآن کریم در آیه ۴۵ سوره بقره می‌فرماید: «وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاهِ وَ إِنَّها لَکَبیرَهٌ إِلاّ عَلَى الْخاشِعینَ»؛ از صبر و نماز یاری بجویید و این کار جز برای خاشعان سنگین و گران است. انجام نماز برای خاشعان آسان و برای دیگران دشوار می‌نماید. کسی که خشوع، خداترسی و احساس مسئولیت دارد، گناهان را به راحتی ترک می‌کند.
تقویت شناخت، معرفت، مراقبت و خودسازی دائمی، کارها را برای انسان آسان می‌کند. هر عملی سبب توفیق برای عمل دیگر می‌شود و در اثر تکرار، نورانیتی پیدا می‌کند که انسان حاضر به از دست دادن هیچ عمل خیری نیست.
نقش نشاط در تداوم عبادت
برای استمرار بر عمل، رعایت نشاط در عبادات ضروری است. انسان نباید در وقت‌های دیگر، کارهایی بیش از اندازه بر خود تحمیل کند. تا زمانی که نشاط دارد، ادامه دهد و با خستگی، رها کند. افراط در عمل، سبب زدگی می‌شود و نفس فراری می‌گردد.
امام علی (علیه السلام) می‌فرماید: «همانا دل‌ها دارای خواهش هستند، گاه به چیزی رو می‌کنند و گاه روی می‌گردانند. پس هر گاه خواستند و اقبال کردند، آن‌ها را به کار گیرید، چرا که دل اگر به کاری مجبور شود، کور گردد.»
ایشان همچنین فرموده‌اند: «همانا دل‌ها را روی آوردنی است و روی گرداندنی. پس هرگاه روی آوردند، آن‌ها را به مستحبات وا دارید و هر گاه پشت کردند، به انجام فرائض از سوی آن‌ها بسنده کنید.» (میزان الحکمه، جلد دهم، ص ۴۹۹۲، حدیث ۱۶۹۵۹-۱۶۹۶۰)
داشتن نشاط در عبادت، عاملی برای استمرار آن است. اگر نفس خود را در هنگام عدم آمادگی خسته کنیم، زدگی ایجاد می‌شود و انجام عبادات معمول نیز برای فرد دشوار می‌گردد. شاعر می‌گوید:
رهرو آن نیست که گه تند و گهی خسته رود / رهرو آن است که آهسته و پیوسته رود
در روایات آمده که عمل کم و مداوم، برتر از عمل زیاد و غیرمداوم است. قلب انسان حالات مختلفی دارد. در زمان عدم حوصله، بهتر است عبادات تحمیلی انجام نشود و صرفاً واجبات به جا آورده شود و مستحبات رها گردد تا حالات فرد تغییر کند. استمداد از خداوند متعال و ائمه هدی (علیهم السلام) برای توفیق عبادت مؤثر است. دعای «اللهم ارزقنا توفیق الطاعه» که در مفاتیح الجنان آمده، خوانده شود.
عوامل بی‌حالی در عبادت
برخی عوامل بی‌حالی در عبادت عبارتند از:
۱. حب نفس و دوست داشتن بیش از حد خود.
۲. جای‌گیری حب دنیا و زرق و برق آن در دل آدمی.
۳. استفاده از غذاهایی که حلال نیستند.
۴. استفاده از غذاهایی که پاک نیستند.
۵. تکرار گناه به حدی که دل سیاه گردد و شوق عبادت از بین برود. با تفحص در نفس خود باید علت را پیدا کرد و مداوا نمود.
عوامل بی‌میلی و عدم توجه در نماز
بی‌میلی، بی‌رغبتی و عدم توجه در نماز معلول عوامل متعددی است، از جمله:
الف) نشناختن نماز و اهمیت و اسرار نهفته در آن.
ب) عدم شناخت و توجه کافی نسبت به معبود؛ یعنی همان کسی که در نماز با او سخن می‌گوییم.
ج) اشتغال ذهن، فکر و اندیشه و تعلق قلب به دنیا و مسائل مادی.
راهکارهای تقویت حضور قلب در نماز
برای حل این مشکل راه‌های متعددی وجود دارد، از جمله:
۱. دقت در انجام مقدمات نماز؛ مانند وضوی با معنویت و انجام مستحباتی چون اذان و اقامه.
۲. گزینش مکان مناسب و دوری از جاهای شلوغ و پر سر و صدا و دوری از هر چیزی که موجب انحراف از توجه به خداوند شود.
۳. گزینش وقت مناسب و خواندن نماز در اول وقت تا حد امکان.
۴. خواندن نماز در مسجد و با جماعت تا حد امکان (به ویژه در جماعاتی که بعد معنوی بیشتری دارد).
۵. خواندن نماز با اشتیاق، طمأنینه و دقت در مفاهیم و معانی آن.
۶. عدم توجه به اطراف و اطرافیان؛ در حال ایستاده به مهر نگریستن، در رکوع به پایین پا و در تشهد به دامن خود نظر نمودن.
۷. تخلیه دل از حب دنیا و امور دنیوی و مالامال ساختن آن از عشق خداوند.
توضیح: ذهن انسان همواره متوجه چیزی است که به آن عشق می‌ورزد، چنان که عاشق لحظه‌ای از فکر معشوق خود بیرون نمی‌رود. توجه ما در نماز به مسائل دیگر، به خاطر تعلق شدید نفس به دنیا و حب آن است. کسی که عاشق حق است، در هر حال و کاری به یاد خداوند است، به طوری که گویی همیشه در نماز است.
۸. ضبط قوه خیال.
توضیح: پرنده لجام‌گسیخته خیال، چکاوکی است که هر لحظه بر شاخساری می‌نشیند. از این رو افکار انسان همواره به این طرف و آن طرف متوجه است و قرار و آرامی ندارد. اگر آدمی با دقت و هوشیاری در کنترل آن بکوشد، پس از چند صباحی رام و مطیع شده و به هر سو که اراده کند، متوجه می‌گردد. بنابراین انسان باید در نماز از ابتدا با قاطعیت بنا گذارد که تمام توجه خود را به سوی پروردگار معطوف دارد و هرگاه طایر خیال از چنگ او گریخت، بلافاصله آن را به همان جهت برگرداند. با تکرار این عمل در ایام متوالی، ذهنش کم‌کم عادت خواهد نمود.
۹. توجه به عظمت و هیبت پروردگار و فقر و فاقه خود.
بدیهی است اگر آدمی بداند با چه بزرگی روبه‌روست و خود در مقابل او هیچ، بلکه عین احتیاج و فقر و فاقه است، با تمام وجود و ذهن و اندیشه خاضع می‌گردد.
۱۰. مطالعه پیرامون کیفیت نمازهای اهل بیت (علیهم السلام) و مطالعه کتاب‌هایی چون «آداب الصلوه یا پرواز در ملکوت» اثر امام خمینی و «اسرارالصلوه» اثر میرزا جواد ملکی تبریزی بسیار نافع است.
۱۱. تمیز بودن بدن و لباس، مسواک زدن دندان و خالی بودن معده در هنگام نماز نیز از مستحبات و موجب حضور بیشتر قلب است.
افزودن دیدگاه جدید