خواجه نصیرالدین طوسی مبتکر کلام فلسفی

خواجه نصیر
کسی که اعتقادات را عقلانی تر کرد
علم کلام از علوم اسلامی است که بیشتر بر کاربرد عقل و علم در مسائل اعتقادی تکیه دارد تا باور تقلیدی. علم کلام معتقد به تحقیقی بودن باورهای اعتقادی است، نه تقلیدی بودن آن ها.

خواجه نصیر با نگارش تجرید الاعتقاد حرکت نوینی را آغاز کرد، او در این کتاب بر خلاف گذشتگان فقط به بررسی گزاره های دینی و تبیین باورهای مذهبی و دفاع از حوزه دین اکتفا نکرد، بلکه به تدوین منطقی و زیر بنای این اندیشه ها پرداخت.

اعتقادات دینی کم و بیش دغدغه همه انسان ها است. هرکس به نحوی در ذهن خود پیرامون جهانی که در آن زندگی می کند و یا اینکه از کجا آمده است و یا اینکه آیا با مرگ از بین می رود و یا باز هم زندگی ادامه خواهد یافت سوالاتی را می پرورد. پاسخگویی به این سوالات کار هرکسی نیست و علم کلام و متکلم متولی پاسخگویی به این سوالات است.
اما علم کلام زمانی معتبر خواهد بود که با استدلالت عقلی و معتبر همراه شود و به هیچ وجه از روش تقلیدی صرف استفاده نشود. چنین کلامی با این صفات در زمان خواجه نصیرالدین طوسی و بدست او اسلوب خاص پیدا کرد و تحولی نو در مسیر تفکرات اعتقادی ایجاد کرد.

کلام قبل از خواجه نصیر؛ بیشتر سبکی جدلی داشته و در مقابل فلسفه مطرح بود. متکلمین اسلامی از بدو ورود فلسفه در اسلام قرن ها با فلاسفه نبرد کردند. آنان با علم منطق نیز مخالف بودند و آن را به کار نمی بردند زیرا فن منطق در ردیف علوم فلسفی به شمار می رفت که به کلی مباین عقاید شرعی بود.

خواجه نصیرالدین که بود؟
محمد بن محمد بن حسن طوسى معروف به محقق طوسى و خواجه نصيرالدين طوسى در سال 597 هـ.ق در طوس متولد شد. پدرش محمد بن حسن از فقهاى اماميه و محدثان طوس بود.
ایشان در زمینه های مختلف علمی تبحر داشتند، او فیلسوف، متکلم، فقیه، شاعر، ستاره شناس، ریاضیدان، منجم، پزشک و معمار بوده است.
اما یکی از مهم ترین شاخصه های علمی او نو آوری داشت در حوزه کلام و اعتقادات اسلامی است که ادامه به آن خواهیم پرداخت.
علم کلام چیست؟
علم کَلام یا کلام شناسی دانشی است که به بحث پیرامون اصول اعتقادی و جهان بینی دینی بر مبنای استدلال عقلی و نقلی می پردازد و به شبهه هایی که در این زمینه مطرح می شود، پاسخ می دهد.
علم کلام از علوم اسلامی است که بیشتر بر کاربرد عقل و علم در مسائل اعتقادی تکیه دارد تا باور تقلیدی. علم کلام معتقد به تحقیقی بودن باورهای اعتقادی است، نه تقلیدی بودن آن ها.
تحول کلام بدست خواجه نصیرالدین طوسی
کلام قبل از خواجه نصیر؛ بیشتر سبکی جدلی داشته و در مقابل فلسفه مطرح بود. متکلمین اسلامی از بدو ورود فلسفه در اسلام قرن ها با فلاسفه نبرد کردند. آنان با علم منطق نیز مخالف بودند و آن را به کار نمی بردند زیرا فن منطق در ردیف علوم فلسفی به شمار می رفت که به کلی مباین عقاید شرعی بود. در عصر خواجه نصیر (قرن هفتم و هشتم)؛ کلام مقداری سبک برهانی به خود گرفت و بیشتر رنگ فلسفی پیدا کرد. در این مرحله کلام هویت جدیدی یافته و افزون بر تکیه بر آیات و روایات، بر استدلال برهانی نیز استوار گشته است.
دستاوردهای خردگرایی علم کلام
1. برهانی شدن کلام؛ خواجه نصیر با نگارش تجرید الاعتقاد حرکت نوینی را آغاز کرد، او در این کتاب بر خلاف گذشتگان فقط به بررسی گزاره های دینی و تبیین باورهای مذهبی و دفاع از حوزه دین اکتفا نکرد، بلکه به تدوین منطقی و زیر بنای این اندیشه ها پرداخت. او با بهره گیری از حکمت مشا، بخش امور عامه فلسفه را در گزاره های کلامی وارد کرد، بر همین اساس کلام تا نود درصد رنگ فلسفی به خود گرفت، به حدی که تمییز یک متن فلسفی از کلامی به آسانی امکان پذیر نیست.
2. احیا و ابقای فکر فلسفی و کلامی؛ خواجه با تالیف شرح اشارات و تنبیهات که از مهمترین آثار فلسفی است به بسیاری از اشکالات و انتقادات فخررازی بر فلسفه مشائی ابن سینا پاسخ داده و با این کار بنیان افکار فخررازی را از بین برده است و نقش خود را در احیای فکر فلسفی خصوصاً نسبت به مکتب مشاء ایفا نموده است.
3. قطع نفوذ معتزله؛ به رغم اختلافات جدی که امامیه با معتزله دارند؛ در مواردی متکلمان امامی از معتزلیان تاثیر پذیرفته اند، هر چند در مراحلی نیز تاثیر گذار بوده اند. تاثیرپذیری امامیه در مبنأ یا روش - و نه مسائل و مباحث - کم و بیش تا قرن هفتم ادامه داشته است. اما با ابداع روش فلسفی توسط خواجه، نفوذ معتزله در همین حد نیز در میان متکلمان شیعی رخت بر بست و بعد از آن هیچ متکلمی نه به طور صریح و نه تلویحاً نامی از معتزله نبرده است.
4. تاثیر بر کلام اهل سنت. کتابهای المواقف و المقاصد و شرح های آن ها رنگ تجرید الاعتقاد به خود گرفتند. حتی برخی از متکلمان اهل سنت مانند علاءالدین قوشجی متن تجرید الاعتقاد را برگزیده و بر آن شرح نوشته است. شرح او از جمله مهم ترین مصادر عقاید و آرای اشاعره قلمداد می شود. او در این شرح در پارهای از مسائل مورد اختلاف امامیه و اشاعره آرای خواجه را نقد کرده و در برخی دیگر تنها به شرح بسنده کرده است.
5. تنظیم جدید و چینش تازه ای از مباحث کلامی؛ خواجه نصیر روش و نظام خاصی را در علم کلام شیعی پی ریزی کرد و به مباحث کلام چینشی نو و نظام مند داد. تنها اثر قدیمی که چینش تجرید الاعتقاد را دارد النکت الاعتقادیه منسوب به شیخ مفید است.
----------------------
منابع:
سایت داشنامه اسلامی
ویکی شیعه
سایت حوزه
ویکی فقه
--- به نقل از تبیان ---

Share

کاربران عزیز! به دلیل امتناع از پرداخت حق و حقوق ضیاءالصالحین از سوی یکتانت لطفا روی تبلیغات یکتانت کلیک نکنید