مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

عکس پروفایل روز معلم , روز معلم
حقوق معلم‏ بر متعلم از حقوق واجب الاتباع و لازم المراعات حق معلم‏ است، اين پدر روحانى که بسيار بر پدر جسمانى فضيلت دارد و او اگر وظيفه خود را به نحو احسن انجام دهد، مولاى متعلم مى ‏شود...

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی | اهمیت تعلیم و تربیت از دیدگاه قرآن / تعلّم موسی علیه السلام از خضر علیه السلام / خداوند، اولین معلم / انبیاء و ائمه اطهار (علیهم السلام)، معلمان بزرگ تاریخ بشریت / برات آزادی از دوزخ برای معلم و متعلم / عواقب بی احترامی به معلم / هر کس کلمه ای به من بیاموزد مرا بنده خود کرده است / حقوق معلم بر شاگرد / بخشنده‏ ترین بخشنده‏ ها کیست؟ / درود فرستادن بر معلم / بزرگی در ملکوت آسمان ها / یادی از شهید مطهری رحمه الله‌

مطالب مرتبط و پیشنهادی : روز معلم - ویژه نامه معلم مطهر؛ شهید مطهری

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

علم مهم ‌ترین سرمایه بشر است؛[۱] اسلام نیز برای علم محدودیت قائل نیست،[۲] و هیچ حد و مرزى را نمى ‏شناسد، به نحوی که تا چین و ثریا نیز باید در طلبش دوید،[۳] و از گاهواره تا گور ادامه دارد.[۴]

به این ترتیب در منطق اسلام کلمه «فارغ التحصیل» یک کلمه بى‏ معنى است، یک مسلمان راستین هرگز تحصیل علمش پایان نمى‏ پذیرد، همواره دانشجو است و طالب علم، حتى اگر برترین استاد شود.[۵]

از سوی دیگر، تعلیم و تربیت، در تعلیمات اسلام جایگاه ویژه ‏اى دارد و جایگاه روشن و قاطعى درباره آن در آیات و روایات اسلامى دیده مى‏ شود، در همه جا روى ارزش هاى تعلیم و تربیت تکیه شده، و مسائل تربیتى در سرلوحه برنامه قرار گرفته،[۶] به نحوی که از نظر نیاز به معلم‏، اسلام مرز نمى ‏شناسد چرا که حکمت گمشده مؤمن است، نزد هر کس بیابد آن را مى‏ گیرد و اگر گوهرى از دهان ناپاکى بیفتد آن را برمى‏ دارد.[۷] این مسأله نشان می دهد مقام معلم در اسلام بسیار والا و برجسته است.[۸]

در حقیقت، وجود آموزش‏ هاى کافى و باسواد بودن مردم، از جمله شاخص‏ هاى توسعه است. جامعه بى‏سواد و آموزش ندیده و جامعه ‏اى که در آن مدرسه و دانشگاه و معلّم‏ و استاد به اندازه کافى وجود نداشته باشد، جامعه ‏اى توسعه نیافته و عقب‏ مانده است و تجربیّات جهان امروز بهترین گواه این معناست.[۹]

لذا امیرمؤمنان على علیه السلام جهل را ریشه هر بدى: «اَلْجَهْلُ اَصْلُ کُلِّ شَرٍّ»[۱۰]و معدن هر بدى مى‏ داند: «الجَهلُ مَعْدِنُ الشَّرِّ »[۱۱]و نادانى را دردناک ‏ترین دردها بر مى‏ شمرد: «الجَهْلُ أَدْوَأُ الدَّاءِ».[۱۲] که نشان می دهد اسلام براى تعلیم و آگاهى بخشى مردم اهمیت ویژه ‏اى قائل است.[۱۳]

آیات و روایات زیادی وجود دارد که ارزش کار معلمی را روشن می ‌کند[۱۴] و بحث گسترده ای دربارة حقوق معلمان بر شاگردان یا بر جامعه اسلامی ارائه شده است.[۱۵] که در ادامه به آن اشاره می گردد.

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

اهمیت تعلیم و تربیت از دیدگاه قرآن

در قرآن، آیات فراوانى در زمینه‏ «تعلیم» و «تعلّم» و «نشر علم» وجود دارد که ذکر همه آنها در این مختصر نمى‏ گنجد.[۱۶]

نگاه اجمالى به این آیات پنج گانه،[۱۷] از میان ده ها آیه از قرآن مجید در زمینه تعلیم و تربیت، اهتمام فوق العاده اسلام را نسبت به این امر مهم نشان مى‏ دهد.[۱۸]

آیه نخست،[۱۹]جهان را به منزله دانشگاهى معرّفى مى‏ کند، که تمام مخلوقاتش به منظور علم و آگاهى هر چه بیشتر انسان ها آفریده شده اند؛ و هدف این بوده که در اسرار این پدیده ‏ها بیندیشند، و به علم و قدر پروردگار آشنا شوند؛ به تعبیر دیگر، «هدف از کلّ جهان آفرینش، علم و دانش بوده است»[۲۰]

آیه دوّم،[۲۱]هدف از بعثت پیامبر اکرم ﷺ را گسترش علم و حکمت، و پرورش نفوس بر می شمرد، در این فراز قرآنی نه تنها به تعلیم کتاب و حکمت اشاره شده، بلکه به تعلیم آن امورى که بدون نزول وحى امکان دسترسى به آن نبوده است، نیز اشاره شده است:‏ «یُعَلِّمُکُمْ مالَم تَکُونُوا تَعْلَمونَ؛[۲۲]و آنچه را نمی ‌دانستید، به شما یاد دهد».[۲۳]

درآیه سوّم،[۲۴] تعلیم و تربیت و آموزش حکمت، در دعاى ابراهیم خلیل علیه السلام براى این امّت آمده است؛ و به خوبى استفاده مى‏ شود تعلیم و تربیت از اهداف شناخته شده در میان امّت هاى پیشین نیز بوده است.[۲۵]

در چهارمین آیه: «فَاسْئَلُوا اهْلَ الذِّکْرِ انْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ؛[۲۶] اگر نمی ‌دانید، از آگاهان بپرسید»، در واقع به بنیان مسأله تعلیم و تربیت اشاره شده است چرا که همه عقلاى جهان بر آن صحّه مى‏ نهند که همیشه‏ «نا آگاهان باید از آگاهان فرا گیرند».[۲۷]

 آخرین آیه،[۲۸] مسلمانان را به دو گروه تفسیم مى‏ کند: «معلّمان و متعلّمان» و در واقع هر مسلمانى باید جزء یکى از این دو گروه باشد، یا آموزش دهد یا فرا گیرد یا معلّم باشد یا شاگرد.[۲۹]

تأمل در این آیه شریفه نشان می دهد در اسلام همان گونه که تحصیل علم واجب است، تعلیم دادن به دیگران نیز جنبه وجوب و الزام دارد: «وَلِیُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ؛ باید به هنگام بازگشت به سوى قوم خود، آنها را انذار نمایند».[۳۰]

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

تعلّم موسی علیه السلام از خضر علیه السلام

مسأله انتخاب‏ معلم‏ و استاد و دلیل‏ راه‏ در مسیر تربیت‏ نفوس‏ و سیر و سلوک الى الله به حدى اهمیت دارد که گاه انبیاى الهى، در مقطع خاصى نیز مأمور به این انتخاب مى ‏شدند. داستان خضر و موسى علیه السلام در سوره کهف در قرآن مجید که داستانى بسیار پر معنى و پرمحتوا است، چهره ‏اى از این انتخاب است.[۳۱]

موسى علیه السلام مأمور مى‏شود براى فرا گرفتن علومى که جنبه نظرى نداشت، بلکه بیشتر جنبه عملى و اخلاقى داشت نزد پیامبر و عالم بزرگ زمانش که قرآن از او به عنوان ‏«عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَیْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا؛ بنده ‏اى از بندگان ما که او را مشمول رحمت خود ساخته و از سوى خود علم فراوانى به او تعلیم داده بودیم.» یاد کرده، حاضر شود.[۳۲]

موسى علیه السلام با نشانه ‏اى که در دست داشت به‏ دنبال آن معلّم‏ الهى مى‏ گشت تا از علومى که خدا به او تعلیم داده بود بهره ببرد، هنگامى که بعد از یک ماجراى مفصّل به او رسید گفت: «هَلْ اتَّبِعُکَ عَلى‏ انْ تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشْداً؛ آیا من از تو پیروى کنم (و همراه تو بیایم) تا از آنچه به تو تعلیم داده شده است و مایه رشد و صلاح است به من بیاموزى!».[۳۳] اینها علومى بودند که علاوه بر علم شریعت به موسى تعلیم شد.[۳۴]

در مجموع این ماجرا به خوبى نشان مى‏ دهد پیدا کردن رهبرى آگاه و فرزانه، و بهره گیرى از علم و اخلاق او تا آن حد اهمیت دارد که پیامبر اولو العزمى همچون موسى مأمور مى ‏شود که راه دور و درازى را براى حضور در محضر او، و اقتباس از چراغ پر فروغش، بپیماید.[۳۵]

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

خداوند، اولین معلم

خداوند نخستین معلم‏ است، در قرآن به آیاتى برمى‏ خوریم که خداوند خود را به عنوان معلم‏ معرفى کرده، گاه به آدم( علیه السلام ) علم اسماء مى‏ آموزد: «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا؛[۳۶] سپس علم اسماء [علم اسرار آفرینش و نامگذاری موجودات‌] را همگی به آدم آموخت»، و گاه به نوع انسان آنچه را نمى‏ داند از طریق تکوین و تشریع (بخشى را به صورت علوم فطرى در نهادش آفرید، و بخش دیگرى را به وسیله عقل و تدبیر در عالم آفرینش و بخش سومى را به وسیله انبیاء)[۳۷] مى‏آموزد: «عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ ‏؛ به آدمی آنچه را که نمی ‌دانست تعلیم داد».[۳۸]

 گاه قلم به دست او داده و نوشتن مى‏ آموزد: «الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ؛[۳۹] همان کسی که بوسیله قلم تعلیم نمود»، گاه یک حرف و دو حرف بر زبانش مى‏ نهند و شیوه سخن گفتن به او تعلیم مى‏ دهد: «الرَّحْمَنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ * خَلَقَ الْإِنْسَانَ * عَلَّمَهُ الْبَیَانَ»؛ خداوند رحمان، قرآن را تعلیم فرمود، انسان را آفرید، و به او «بیان» را آموخت».[۴۰]

به این ترتیب او هم معلّم بیان است، و هم معلّم قلم، و هم معلّم امورى که انسان از آن آگاهى نداشته است، این تعلیمات ممکن است اشاره به تعلیمات فطرى‏ باشد که به صورت خلاصه و سربسته در درون جان انسان است، و نیز ممکن است اشاره به وجود ابزار و اسباب و مقدماتى باشد که خدا در انسان آفریده، و او را قادر بر اختراع زبان و خط و کشف سایر واقعیات جهان هستى کرده است.[۴۱]

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

انبیاء و ائمه اطهار (علیهم السلام)، معلمان بزرگ تاریخ بشریت

تعلیم‏ و تربیت انسان از جمله مهم ترین برنامه پیامبران است،[۴۲] انبیای الهی آنچه را خدا به عنوان وحى، به آنان تعلیم‏ کرده، از طریق استدلال، انذار، بشارت، موعظه و اندرز و نفوذ در دل ها، به مردم تعلیم‏ می دهند.[۴۳]

لذا پیامبران بزرگ ترین معلّمان در عالم بشریّتند.[۴۴] البته پیغمبران خدا همانند معلمانى بودند که هر کدام جامعه بشریت را در یک کلاس پرورش مى‏ دادند، بدیهى است دوران تعلیم هر یک که تمام مى‏ شد به دست معلم‏ دیگر، در کلاس بالاتر سپرده مى‏ شدند.[۴۵]

بدین ترتیب نوح علیه السلام مسئول تعلیم و تربیت انسان‏ ها در نخستین مقطع بود، ابراهیم علیه السلام در مقطع دیگر و همچنین موسى و عیسى علیهما السلام هر کدام معلم‏ و استاد یکى از این مقاطع بودند.[۴۶]

حال با گذشت‏ زمان‏ و آمادگى‏ نوع‏ بشر براى‏ تعلیمات‏ عالى ‏تر، ادیان الهى تدریجاً کامل ‏تر، و تعلیمات آنها عمیق ‏تر شد تا نوبت به آخرین و کامل ‏ترین آیین الهى یعنى آیین اسلام رسید و فرمان‏ «الْیَوْمَ اکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتى وَ رَضَیتُ لَکُمُ الاسْلامَ دیناً؛ امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم، و اسلام را به عنوان آیین (جاویدان) شما پذیرفتم» صادر شد،[۴۷] و خاتم انبیا محمد ﷺ مامور تعلیم این مقطع شد.[۴۸]

به تعبیر دیگر انبیاى پیشین، براى اینکه انسان بتواند در این راه پرنشیب و فرازى که به سوى تکامل دارد پیش برود، هر کدام قسمتى از نقشه این مسیر را در اختیار او گذاردند، تا این شایستگى را پیدا کرد که نقشه کلى و جامع تمام راه را، به وسیله آخرین پیامبر از سوى خداوند بزرگ، در اختیار او بگذارد.[۴۹]

لذا از اهداف بعثت پیامبر اکرم، آموزش مردم شمرده شده: «وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ؛[۵۰] و به آنان کتاب (قرآن) و حکمت می‌آموزد» و رسول خدا ﷺ نیز از اهداف بعثت خود را، آموختن مردم مى‏ داند: «وبالتّعلیم أُرسلتُ‏؛ من فرستاده شدم برای تعلیم».[۵۱]

در این میان نیاز مردم به پیامبر ﷺ، براى تبیین پیچیدگی ها و تفسیر مجملات قرآن کریم است که سبب ارتباط آنها با سنّت رسول الله مى‏ شود، همان ارتباطى که آنها را در همه زمینه‏ ها هادى و راهگشاست؛ به تعبیر دیگر قرآن همانند کتابى است که شاگردان، احساس مى‏ کنند براى فهم آن در پاره ‏اى از قسمت ها نیاز به معلّم‏ دارند و پیوند آنها با معلّم‏، حقایق زیاد دیگرى را نیز براى آنها روشن مى‏ سازد.[۵۲]

حال سؤال در این است که آیا پس از رسول خدا، این معلّم الهى همچنان در میان مسلمانان وجود دارد یا نه؟ بدون شک باید وجود داشته باشد و گرنه مشکلات، باقى مى‏ ماند.[۵۳] چرا که همه انسان ‏ها با پشتیبانى فطرت و فرمان عقل، در جستجوى کمال هستند.[۵۴] و باید راهى پر فراز و نشیب و طولانى را به سوى خدا، به سوى کمال مطلق و به سوى تکامل معنوى در تمام ابعاد بپیمایند.[۵۵]

درست است خداوند انسان را با نیروى عقل و خرد مجهّز ساخته، وجدانى قوى و پربار به او داده، کتاب‏ هاى آسمانى براى او فرستاده، ولى این انسان ممکن است با همه این وسائل تکوینى و تشریعى باز،[۵۶] در تشخیص مصداق کمال، گرفتار اشتباه شود و به جاى اینکه راه تکامل را بپیماید، راه انحطاط و نقصان را طى کند.[۵۷]

مسلماً وجود یک پیشواى معصوم، خطر انحراف و گمراهى را تا حدّ زیادى تقلیل مى‏ دهد، و به این ترتیب «وجود امام علیه السلام ، تکمیل کننده هدف آفرینش انسان است».[۵۸]

و اینجاست که ما معتقدیم در هر عصر و زمان امام معصومى وجود دارد که علم قرآن نزد اوست، و او همان کسى است که پیغمبر اکرم ﷺ در روایت متواتر ثقلین از او به عنوان «عترت» یاد کرده و پیوندش را با قرآن تا دامنه قیامت ناگسستنى دانسته است و فرموده: «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا، کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی، وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ؛ همانا من در میان شما دو چیز سنگین و گران می گذارم، که اگر بدانها چنگ زنید هرگز پس از من گمراه نشوید: کتاب خدا و عترت من أهل بیتم، و این دو از یک دیگر جدا نشوند تا در کنار حوض کوثر بر من درآیند».[۵۹]

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

برات آزادی از دوزخ برای معلم و متعلم

در روایتی معروف از پیغمبر اکرم ﷺ آمده است که وقتی معلمی به کودکی بسم الله الرحمن الرحیم را یاد بدهد و او تکرار کند، خداوند چهار برات آزادی از دوزخ را برای معلم و متعلم و پدر و مادر معلم می‌ نویسد:[۶۰] «اذْا قالَ المُعلِّمُ‏ لِلصَّبِىِّ بسم اللَّه الرحمن الرحیم (و قالَ الصِّبىُّ بسم اللَّه الرحمن الرحیم) کَتَبَ اللَّه بَرَائَةً لِلصَّبِىِّ وَبَرَائَةً لأَبَوَیْهِ وَ بَرائَةً لِلمُعَلِّم‏؛ هنگامى که معلم‏ به کودک بگوید: بسم اللَّه الرحمن الرحیم (و او تکرار کند) خداوند فرمان آزادى از دوزخ براى کودک و پدر و مادرش و معلّم‏ مى ‏نویسد».[۶۱]

این روایت نشان از جایگاه ویژه تعلیم و تربیت در اسلام دارد.[۶۲] شما معلمان باید خدا را شکر کنید که در این مسیر قرار گرفته اید.[۶۳]

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

عواقب بی احترامی به معلم

پیامبر اکرم ﷺ مى‏ فرماید: «ثَلَاثَةٌ لَایَسْتَخِفُّ بِحَقّهِمْ إلّامُنَافِقٌ بَیّنُ النّفَاقِ: ذُوالشَّیْبَةِ فِى الإسْلَامِ وَ الإمَامُ المُقْسِطُ وَ مُعَلّمُ‏ الخَیْرِ؛ سه گروه هستند که حقّ آنها را فقط منافقان واضح النفاق کوچک مى‏ شمرند: کسى که عمرى را در اسلام گذرانده، پیشواى عادل و کسى که نیکى را آموزش مى‏ دهد».[۶۴]

در این فراز روایی معلّمان خیر کسانی هستند که نیکى ‏ها را به مردم یاد مى ‏دهند؛ کسى‏ که حقّ معلّمان خیر را سبک بشمرد، منافق بیّن النفاق است.[۶۵]

«معلّم خیر» تعبیر جالبى است و همه امورى که داراى منشأ خیرى است در ذیل آن داخل است. تعبیر خیر علوم قرآن و علومى مانند حدیث، فقه، علوم طبیعى، پزشکى، علومى که باعث آبادى جامعه است و علوم نشأت گرفته از مبادى الهى که خیر و برکتى براى جامعه دارد همه را شامل مى‏ شود، چرا که خیر یکى از وسیع ترین کلمات است و تمام پهنه جامعه انسانى را در بر مى‏ گیرد.[۶۶]

احترامى که در همین روایت کوتاه به مقام معلّم گذاشته شده، احترام بزرگى است چرا که استخفاف کننده آن را منافق بینّ النفاق مى‏ داند. [۶۷]

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

هر کس کلمه ای به من بیاموزد مرا بنده خود کرده است

حقوق معلم‏ بر متعلم از حقوق واجب الاتباع و لازم المراعات حق معلم‏ است، این پدر روحانى که بسیار بر پدر جسمانى فضیلت دارد و او اگر وظیفه خود را به نحو احسن انجام دهد، مولاى متعلم مى ‏شود چنان که منسوب به على علیه السلام است که فرمود: «مَن عَلَّمَنی حَرفاً فَقَد صَیَّرَنی عَبداً؛ کسى که مرا حرفى تعلیم دهد مرا عبد و بنده خود کرده است»، و نیز درباره معلم بزرگ خود فرمود: «أَنَا عَبْدٌ مِنْ عَبِیدِ مُحَمَّدٍ؛ من بنده‏ اى از بندگان محمد ﷺ هستم».[۶۸]

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

حقوق معلم بر شاگرد

رعایت‏ حق‏ معلم‏ از وظایف‏ بزرگى‏ است‏ که‏ شارع‏ مقدس‏ بر دوش‏ ما گذارده است: امام صادق علیه السلام در روایتى از على علیه السلام نقل مى‏کنند که مولى بسیار مى‏ فرمودند:[۶۹]

 «إِنّ مِنْ حَقّ الْعَالِمِ أَنْ لَا تُکْثِرَ عَلَیْهِ السّؤَالَ وَ لَا تَأْخُذَ بِثَوْبِهِ وَ إِذَا دَخَلْتَ عَلَیْهِ وَ عِنْدَهُ قَوْمٌ فَسَلّمْ عَلَیْهِمْ جَمِیعاً و َخُصّهُ بِالتّحِیّةِ دُونَهُمْ و َاجْلِسْ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لَا تَجْلِسْ خَلْفَهُ و َلَا تَغْمِزْ بِعَیْنِکَ وَ لَا تُشِرْ بِیَدِکَ وَ لَا تُکْثِرْ مِنَ الْقَوْلِ قَالَ فُلَانٌ وَ قَالَ فُلَانٌ خِلَافاً لِقَوْلِهِ و َلَا تَضْجَرْ بِطُولِ صُحْبَتِهِ فَإِنّمَا مَثَلُ الْعَالِمِ مَثَلُ النّخْلَةِ تَنْتَظِرُهَا حَتّى یَسْقُطَ عَلَیْکَ مِنْهَا شَیْءٌ؛ از حق عالم بر تو این است که زیاد از او سؤال نکنى و لباس او را نگیرى و اگر بر مجلس عالم وارد شدى و نزد او عده ‏اى بودند سلام بر همه آنها کن و سلام و درود ویژه خود را به آن عالم‏ تقدیم نما و براى نشستن، جایگاهى را در برابر او انتخاب کن‏ و پشت سر او منشین و با گوشه چشم به او نظر میفکن و با دست خود به او اشاره نکن، (که بى احترامى به او است) و زیاد نگو فلانى و فلانى برعکس قول شما گفته ‏اند، و با زیاد صحبت کردن او را ناراحت کن، زیرا مثل عالم و دانشمند مثل درخت خرمائى است که انتظار کشیده مى ‏شود چه موقع از آن رطبى فرو افتد».[۷۰] یعنى او باید افاضه کند نه با سؤال کردن مرتب او را رنج دهى![۷۱] و چنانکه او را آماده پاسخ گویی دیدی از او سوال کن.

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

بخشنده‏ ترین بخشنده‏ ها کیست؟

 در حدیثى از رسول خدا ﷺ مى‏ خوانیم: «الا اخْبِرُکُمْ بِاجْوَدِ الاجْوَدِ؟ اللَّهُ‏ الاجْوَدُ الاجْوَدُ! وَ انَا اجْوَدُ وُلْدِ آدَمَ! وَ اجْوَدُکُمْ مِنْ بَعْدى رَجُل عَلِمَ عِلْماً فَنَشَرَ عِلْمَهُ یُبْعَثُ یَومَ الْقِیامَةِ امَّةًوَحْدَهِ!؛ آیا به شما خبر دهم که بخشنده ‏ترین بخشنده‏ ها کیست؟ بخشنده‏ ترین بخشنده ها خداست، و من بخشنده ‏ترین فرزندان آدم هستم؛ و بعد از من از همه شما بخشنده‏ تر کسى است که علم و دانشى را فرا گیرد، و آن را نشر دهد و به دیگران بیاموزد، چنین کسى روز قیامت به تنهایى به صورت امّتى برانگیخته خواهد شد»![۷۲]

تعبیر به امّت به خوبى نشان مى‏ دهد که گسترش وجودى معلّمان به موازات گسترش تعلیمات آنها در میان جامعه بشرى صورت مى‏ گیرد، و هر قدر شاگردان بیشترى را تعلیم و تربیت کنند به همان نسبت شخصیّت معنوى و اجتماعى آنها گسترده ‏تر مى‏ شود و گاه به اندازه یک امّت مى‏ گردد.[۷۳]

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

درود فرستادن بر معلم

در روایات اسلامى مقام معلّم آنقدر والاست که خدا و فرشتگان و همه موجودات، حتّى مورچه در لانه خود و ماهیان در دریاها بر کسى که به مردم نیکی تعلیم کند درود مى‏ فرستند؛ چنانکه در حدیثى از رسول خدا ﷺ آمده است: «انَّ اللَّهَ و مَلائِکَتَهُ حَتَّى الَّنمْلَةِ فى حُجْرِها وَ حَتّى الْحُوتِ فِى الْبَحْرِ یُصَلُّونَ عَلى مُعَلِّمِ النّاس الْخَیْرَ».[۷۴]

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

بزرگی در ملکوت آسمان ها

طبق روایت امام صادق علیه السلام ، اگر کسى براى خدا دانش آموخت، و براى او عمل کرد، و تعلیم‏ داد، در آسمان ها عظیم‏ و بزرگ خوانده مى‏ شود: «مَنْ تَعَلّم للّه عزّوَجلَّ و عَمِل للّه و عَلَّم للّه دُعِىَ فى مَلَکُوتِ السّماوات عَظیماً».[۷۵]

در مجموع به قدرى آیات نورانی قرآن کریم و کلمات اهل‏بیت عصمت و طهارت علیهم السلام گویا است که جاى توضیح نیست، خداوند ما را مؤدب به اخلاق الهى گرداند، تا در رعایت حق معلّم و عمل به علم خود کوشا باشیم.[۷۶]

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

سخن آخر: (یادی از شهید مطهری رحمه الله)

و چه خوب است که روز شهادت آیه الله مطهری رحمه الله را روز معلّم نامیدند. واقعاً آن شهید عزیز معلّمی بزرگ و شایسته بود.[۷۷]

من با ایشان دوستی و ارتباط داشتم و او را می شناختم و این شناخت در دوران ۴۵ روزه زندان در سال ۴۲ به حدّ کمال رسید. رژیم منحوس پهلوی ۵۳ نفر از علما و خطبای تهران را در آن ایّام دستگیر و در محیط کوچکی زندانی کرد؛ اطاقی که کمتر از هفتاد متر بود و سهم هر زندانی یک متر و نیم می شد! زندگی در چنان مکانی با آن محدودیّت ها کار آسانی نبود. برخی که ظرفیّت کمتری داشتند اظهار ناراحتی و حتّی گاه فزع می کردند؛ هر چند سخن خلافی نمی گفتند. امّا شهید مطهری از کسانی بود که روحیّه بسیار قوی داشت و در مباحث علمی که مطرح می شد شرکت فعّال داشت و نظرات خوبی ارایه می کرد. عاش سعیدا و مات سعیداً.[۷۸]

 

منابع:
۱. تفسیر نمونه
۲. پیام قرآن
۳. بیانات آیت الله مکارم شیرازی

مقام معلم در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله مکارم شیرازی

پی نوشتها:
[۱] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار مدیرکل و جمعی از مدیران آموزش و پرورش استان قم، ۱/۷/۱۳۹۳.
[۲] همان.
[۳] «اطْلُبُ العِلمَ و لَو بِالصین»؛ (بحارالانوار، ج ۱، ص ۱۷۷، ح ۵۵).
[۴] «اطْلُبُ العِلمَ من المَهْد الى اللَّحْد»؛ (الوافی، ج۱،ص۱۲۶)؛ (تفسیر نمونه ، ج‏۱۳، ص۳۱۴).
[۵] تفسیر نمونه، ج‏۱۳، ص۳۱۴.
[۶] شیوه همسرى در خانواده، ص۲۳.
[۷] «الحِکْمَةُ ضالَّةُ المُؤمن اخَذَها حیث وَجَدَها؛ دانش گمشده مؤمن است هر جا بیابد، مى‏گیرد»؛ (مصادر نهج‏البلاغه، ج ۴، ص ۶۷).
[۸] متن پیام حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی به نشست «یاد مهر»، ۲۵/۵/۱۳۹۵.
[۹] دائرة المعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۸.
[۱۰] غررالحکم، ح ۱۰۹۶.
[۱۱] همان، ح ۱۰۹۳.
[۱۲] همان، ح ۱۰۹۵.
[۱۳] دائرة المعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۸.
[۱۴] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار مدیرکل و جمعی از مدیران آموزش و پرورش استان قم، ۱/۷/۱۳۹۳.
[۱۵] متن پیام حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی به نشست «یاد مهر»، ۲۵/۵/۱۳۹۵.
[۱۶] پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۴۳.
[۱۷] (سوره طلاق، آیه ۱۲؛ سوره بقره، آیه ۱۵۱؛ سوره بقره، آیه ۱۲۹؛ سوره نحل، آیه ۴۳ ؛ سوره توبه، آیه ۱۲۲).
[۱۸] پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۴۵.
[۱۹] «اللَّهُ الَّذى خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الارْضِ مِثْلُهُنَّ یَتَنَزِّلُ الأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا انَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَى‏ءٍ قَدیرٌ وَانَّ قَدْ احاطَ بِکُلِّ شَى‏ءٍ عِلْم؛ خداوند همان کسى است که هفت آسمان را آفرید، و از زمین نیز همانند آنها را؛ فرمان او در میان آنها پیوسته نازل مى‏شود تا بدانید خداوند بر هر چیز توانااست و اینکه علم او به همه چیز احاطه دارد»؛ (سوره طلاق، آیه ۱۲).
[۲۰] پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۴۵.
[۲۱] «کَما ارْسَلْنا فیکُمْ رَسُولًا مِنْکُمْ یَتْلُو عَلَیْکُمْ آیاتِنا وَ یُزَکّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمْ الْکِتابَ و الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ مالَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ؛ همان‌گونه (که با تغییر قبله، نعمت خود را بر شما کامل کردیم،) رسولی از خودتان در میان شما فرستادیم؛ تا آیات ما را بر شما بخواند؛ و شما را پاک کند؛ و به شما، کتاب و حکمت بیاموزد؛ و آنچه را نمی‌دانستید، به شما یاد دهد»؛ (سوره بقره، آیه ۱۵۱).
[۲۲] سوره بقره، آیه ۱۵۱.
[۲۳] پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۴۶.
[۲۴] «رَبَّنا وَابْعَثْ فیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَالْحِکْمَةَ وَ یُزَکّیهِمْ انَّکَ انْتَ العَزیزُ الْحَکیمُ؛ پروردگارا! در میان آنها پیامبرى از خودشان برانگیز، تا آیات تو را بر آنان بخواند، و آنها را کتاب و حکمت بیاموزد، و پاکیزه کند؛ زیرا تو توانا و حکیمى»؛ (سوره بقره، آیه ۱۲۹).
[۲۵] پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۴۷.
[۲۶] سوره نحل، آیه ۴۳.
[۲۷] پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۴۷.
[۲۸] «وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنفِرُوا کَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَلِیُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ‏؛[۲۸]شایسته نیست مؤمنان همگی (بسوی میدان جهاد) کوچ کنند؛ چرا از هر گروهی از آنان، طایفه‌ای کوچ نمی‌کند (و طایفه‌ای در مدینه بماند)، تا در دین (و معارف و احکام اسلام) آگاهی یابند و به هنگام بازگشت بسوی قوم خود، آنها را بیم دهند؟! شاید (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند، و خودداری کنند!»؛ (سوره توبه، آیه ۱۲۲).
[۲۹] پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۴۸.
[۳۰] سوره توبه، آیه ۱۲۲؛ (پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۴۸).
[۳۱] اخلاق در قرآن، ج‏۱، ص۳۸۲.
[۳۲] سوره کهف، آیۀ۶۵؛ (اخلاق در قرآن، ج‏۱، ص۳۸۲).
[۳۳] سورۀ کهف، آیۀ۶۶؛ (پیام قرآن، ج‏۷ ، ص۲۴۹).
[۳۴] برای اطلاعات بیشتر ر.ک: تفسیر نمونه، ج۱۲، ذیل آیات ۶۰ تا ۸۲ سوره کهف؛ (پیام قرآن، ج‏۷، ص۲۵۰).
[۳۵] اخلاق در قرآن، ج‏۱، ص۳۸۴.
[۳۶] سوره بقره، آیه ۳۱.
[۳۷] پیام قرآن، ج‏۸ ، ص۶۱.
[۳۸] سوره علق، آیه ۵.
[۳۹] سوره علق، آیه ۴.
[۴۰] سوره الرحمن، آیه ۱- ۴؛ (اخلاق اسلامى در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۲، ص۶۲).
[۴۱] پیام قرآن، ج‏۱، ص ۱۹۷.
[۴۲] اسلام در یک نگاه، ص۵۸.
[۴۳] سورۀ احزاب، آیه ۳۹ (تفسیر نمونه، ج ۱۷، ص ۳۵۵)؛ لغات در تفسیر نمونه، ص۱۱۸.
[۴۴] پاسخ به پرسش هاى مذهبى، ص۱۱۹.
[۴۵] تفسیر نمونه، ج‏۱، ص۴۷۰.
[۴۶] پیام قرآن، ج‏۷، ص۳۵۶.
[۴۷] سوره مائده، آیه ۳؛ (اعتقاد ما، ص۳۸).
[۴۸] پیام قرآن، ج‏۷، ص۳۵۶.
[۴۹] یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، ص۱۴۶.
[۵۰] سورۀ جمعه، آیه ۲.
[۵۱] بحارالانوار، ج ۱، ص۲۰۶؛ المجموع نووى، ج ۱، ص۲۰؛ (دائرة المعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۸).
[۵۲] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ، ج‏۱، ص۲۴۸.
[۵۳] همان.
[۵۴] آفریدگار جهان، ص۲۱.
[۵۵] پنجاه درس اصول عقائد براى جوانان، ص۲۴۱.
[۵۶] همان، ص۲۴۲.
[۵۷] آفریدگار جهان، ص۲۱.
[۵۸] پنجاه درس اصول عقائد براى جوانان، ص۲۴۲.
[۵۹] احقاق الحق، ج ۹، ص ۳۰۹ تا ۳۷۵ ؛ بحار الانوار، ج ۲۳، ص ۱۱۸، ۱۳۲، ۱۳۳، ۱۳۴ و ۱۵۵؛ (پیام امام امیر المومنین علیه السلام ، ج‏۱، ص۲۴۸).
[۶۰] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار معاون وزیر و رئیس سازمان نهضت سواد آموزی کشور،۱۶/۲/۱۳۹۷.
[۶۱]. تفسیر برهان، ج ۱، ص ۴۳، ح ۳۲؛ (پیام قرآن، ج‏۱، ص۴۶).
[۶۲] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار جمعی از اساتید نخبه مدارس دینی چین،۲۱/۴/۱۳۹۷.
[۶۳] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار معاون وزیر و رئیس سازمان نهضت سواد آموزی کشور،۱۶/۲/۱۳۹۷.
[۶۴] میزان الحکمه، ح ۱۳۸۹۶؛ (مشکات هدایت، ص۲۱۱).
[۶۵] مشکات هدایت، ص۲۱۳.
[۶۶] همان.
[۶۷] همان.
[۶۸] اخلاق اسلامى در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۲، ص۱۵۷.
[۶۹] همان.
[۷۰] بحار الانوار، ج ۲، ص ۴۳؛ میزان الحکمه، ج ۶، ص ۴۸۸.
[۷۱] اخلاق اسلامى در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۲، ص ۱۵۸.
[۷۲] میزان الحکمة، ج ۶، ص ۴۷۴؛ (پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۶۴).
[۷۳] پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۶۴.
[۷۴] کنز العمال، ح ۲۸۷۳۶؛ (پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۶۴).
[۷۵] بحار الانوار، ج ۲، ص ۲۹؛ (اخلاق اسلامى در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۲، ص۳۲۵).
[۷۶] اخلاق اسلامى در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۲، ص۱۵۹.
[۷۷] به یاد معلم؛ ص۱۲۹.
[۷۸] همان.

Share