چرا حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها را «محدّثه» مینامند؟ معنای لقب محدّثه و روایات آن
چرا حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها محدّثه نامیده شدهاند؟
حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها دارای القاب و فضائل فراوانی هستند که هرکدام بیانگر گوشهای از مقام معنوی و جایگاه والای آن بانوی بزرگوار است. یکی از القاب مشهور ایشان، «محدّثه» است. این لقب به معنای آن است که فرشتگان الهی با حضرت سخن میگفتند و ایشان کلام آنان را میشنیدند.
اما واژه محدّثه دقیقاً چه معنایی دارد؟ آیا این لقب به معنای پیامبر بودن حضرت فاطمه است؟ چرا فرشتگان با ایشان سخن میگفتند و چه روایاتی در این زمینه وجود دارد؟
برای پاسخ به این پرسشها، ابتدا معنای لغوی و اصطلاحی محدّثه را بررسی میکنیم و سپس به روایات نقلشده از امام صادق علیهالسلام درباره این فضیلت میپردازیم.
پرسش مخاطب:
چرا حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها را «محدّثه» لقب دادهاند؟ معنای این واژه چیست و بر اساس چه روایاتی چنین لقبی به ایشان داده شده است؟
پاسخ کارشناس مذهبی سایت:
۱. معنای واژه محدّث و محدّثه چیست؟
واژههای «مُحَدِّث» و «مُحَدَّث» از ریشه «حدیث» گرفته شدهاند، اما از نظر ساختار و معنا با یکدیگر تفاوت دارند.
مُحَدِّث با کسر دال، به معنای سخنگو یا کسی است که حدیث و سخن نقل میکند.
در مقابل، مُحَدَّث با فتح دال، به معنای کسی است که با او سخن گفته میشود. در اصطلاح روایی، به شخصی گفته میشود که فرشته الهی با او سخن میگوید و او کلام فرشته را میشنود؛ درحالیکه پیامبر نیست و فرشته را نیز لزوماً مشاهده نمیکند.
در روایتی از امام صادق علیهالسلام درباره معنای محدّث آمده است:
«وَأَمَّا الْمُحَدَّثُ فَهُوَ الَّذِي يَسْمَعُ كَلَامَ الْمَلَكِ وَلَا يَرَى وَلَا يَأْتِيهِ فِي الْمَنَامِ»
یعنی: محدّث کسی است که سخن فرشته را میشنود، اما او را نمیبیند و فرشته در خواب نیز نزد او نمیآید.
(بحارالأنوار، علامه مجلسی، ج ۲۶، ص ۷۸)
بنابراین، لقب «محدّثه» برای حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها به این معناست که فرشتگان الهی با ایشان سخن میگفتند و آن حضرت کلام آنان را میشنیدند.
۲. آیا سخن گفتن فرشتگان با غیر پیامبران امکانپذیر است؟
بر اساس آموزههای اسلامی، دریافت الهام و سخن شنیدن از فرشتگان به پیامبران اختصاص ندارد. در منابع روایی اسلامی، از افرادی سخن گفته شده است که پیامبر نبودهاند، اما فرشتگان با آنان گفتوگو میکردهاند یا حقایقی از سوی خداوند به آنان الهام میشده است.
ازاینرو، باید میان مقام نبوت و دریافت الهام یا گفتوگوی فرشتگان تفاوت قائل شد. محدّث بودن به معنای پیامبر بودن نیست و شخص محدّث از این جهت، مقام نبوت ندارد.
علامه عبدالحسین امینی در کتاب ارزشمند «الغدیر» به موضوع محدّث بودن برخی افراد در امت اسلامی پرداخته و با استناد به روایات شیعه و اهل سنت، اصل وجود چنین افرادی را در امت اسلامی مطرح کرده است.
ایشان در این بحث، امیرالمؤمنین علی علیهالسلام و امامان معصوم علیهمالسلام را از مصادیق محدّثان میداند و حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها و سلمان فارسی را نیز در شمار این افراد معرفی میکند.
بنابراین، محدّث بودن با مقام امامت یا نبوت ملازمه ندارد و هر شخص محدّثی لزوماً امام نیست.
(الغدیر، علامه عبدالحسین امینی، ج ۵، ص ۶۷ و ۷۷)
۳. روایات درباره محدّثه بودن حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها
در منابع روایی شیعه، گزارشهایی درباره گفتوگوی فرشتگان با حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها نقل شده است. در ادامه، به دو روایت مهم در این زمینه اشاره میکنیم.
روایت اول: گفتوگوی فرشتگان با حضرت فاطمه زهرا
اسحاق بن جعفر بن محمد بن عیسی بن زید بن علی نقل میکند:
از امام صادق علیهالسلام شنیدم که فرمودند:
حضرت فاطمه سلاماللهعلیها را از آن جهت «محدّثه» نامیدند که فرشتگان از آسمان فرود میآمدند و همانگونه که با حضرت مریم سلاماللهعلیها سخن میگفتند، با حضرت فاطمه نیز گفتوگو میکردند.
فرشتگان به ایشان میگفتند:
«ای فاطمه! خداوند تو را برگزیده و پاکیزه گردانیده و بر زنان جهان برتری داده است. پس در برابر پروردگارت خضوع کن، سجده بهجای آور و همراه رکوعکنندگان رکوع کن.»
حضرت فاطمه سلاماللهعلیها نیز با آنان سخن میگفتند و فرشتگان پاسخ ایشان را میدادند.
در یکی از شبها، حضرت از فرشتگان پرسیدند: آیا حضرت مریم دختر عمران بر زنان جهان برتری داده نشده است؟
فرشتگان پاسخ دادند: حضرت مریم بانوی زنان جهان در زمان خود بود؛ اما خداوند تو را بانوی زنان جهان، از آغاز تا پایان، قرار داده است.
این روایت، یکی از گزارشهای مهم درباره علت نامگذاری حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها به لقب محدّثه است.
(بحارالأنوار، علامه مجلسی، ج ۴۳، ص ۷۸؛ به نقل از منابع روایی)
روایت دوم: فرود آمدن فرشته و شکلگیری مصحف فاطمه
در روایت دیگری، امام صادق علیهالسلام درباره مصحف حضرت فاطمه سلاماللهعلیها توضیحاتی بیان فرمودهاند.
احمد بن عثمان نقل میکند که از امام صادق علیهالسلام درباره مصحف فاطمه پرسید. حضرت در پاسخ فرمودند:
پس از رحلت رسول خدا صلیاللهعلیهوآله، اندوه و مصیبت بزرگی بر حضرت فاطمه سلاماللهعلیها وارد شد؛ بهگونهای که جز خداوند کسی از شدت آن آگاه نبود.
در این هنگام، خداوند فرشتهای را نزد ایشان فرستاد تا با آن حضرت سخن بگوید و موجب آرامش و تسلای خاطر ایشان شود.
حضرت فاطمه سلاماللهعلیها موضوع را با امیرالمؤمنین علی علیهالسلام در میان گذاشتند. امیرالمؤمنین به ایشان فرمودند هرگاه فرشته نزد شما آمد و صدای او را شنیدید، مرا آگاه کنید.
پس از آن، حضرت فاطمه سلاماللهعلیها امیرالمؤمنین را از آمدن فرشته مطلع میکردند و ایشان نیز سخنان فرشته را مینوشتند. از این طریق، مجموعهای از مطالب فراهم شد که در روایات از آن با عنوان «مصحف فاطمه» یاد شده است.
در ادامه روایت تأکید شده است که این مصحف شامل احکام حلال و حرام نیست، بلکه مطالب و آگاهیهایی درباره حوادث آینده در آن وجود دارد.
این روایت از جمله مستنداتی است که در منابع شیعه برای توضیح محدّثه بودن حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها و ارتباط فرشتگان با ایشان نقل شده است.
(بحارالأنوار، علامه مجلسی، ج ۲۶، ص ۴۴ و ج ۴۳، ص ۷۸)
۴. آیا محدّثه بودن حضرت فاطمه به معنای پیامبر بودن ایشان است؟
خیر. محدّثه بودن با مقام نبوت تفاوت دارد.
در اعتقادات اسلامی، پیامبران دارای مقام دریافت و ابلاغ وحی تشریعی هستند؛ اما محدّث کسی است که بدون برخورداری از مقام نبوت، سخن فرشته را میشنود یا از طریق الهام الهی به آگاهیهایی دست مییابد.
بنابراین، لقب محدّثه برای حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها بیانگر فضیلت معنوی و ارتباط ویژه ایشان با فرشتگان الهی است و به معنای پیامبر بودن آن حضرت نیست.
سخن پایانی
حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها به دلیل گفتوگو و ارتباط با فرشتگان الهی، در روایات شیعه با لقب «محدّثه» شناخته شدهاند. این لقب نشاندهنده جایگاه معنوی و فضیلت ویژه آن بانوی بزرگوار است.
بر اساس روایات نقلشده از امام صادق علیهالسلام، فرشتگان با حضرت فاطمه سخن میگفتند و ایشان نیز پاسخ آنان را میدادند. همچنین در روایات مربوط به مصحف فاطمه، از فرود آمدن فرشتهای برای تسلای خاطر آن حضرت پس از رحلت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله سخن گفته شده است.
برای آگاهی بیشتر درباره مصحف فاطمه و روایات مربوط به آن، میتوان به کتاب «مصحف فاطمی» نوشته عبدالله امینی، انتشارات دلیل ما، قم مراجعه کرد.
منابع و پینوشتها
۱. علامه مجلسی، بحارالأنوار، مؤسسه الوفاء، بیروت، ج ۲۶، ص ۷۸.
۲. علامه عبدالحسین امینی، الغدیر، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ج ۵، ص ۶۷ و ۷۷.
۳. علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج ۴۳، ص ۷۸.
۴. علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج ۲۶، ص ۴۴ و ج ۴۳، ص ۷۸.
افزودن دیدگاه جدید