شرف الشمس چیست؟ خواص، زمان نوشتن و آداب آن
شرف الشمس چیست و چه ارتباطی با روز ۱۹ فروردین دارد؟
در نجوم قدیم، برای سیارات و اجرام آسمانی موقعیت‌هایی با عنوان «شرف» و «هبوط» در نظر گرفته می‌شد. بر اساس این اصطلاحات، شرف خورشید زمانی است که خورشید در درجه نوزدهم برج حمل قرار داشته باشد. این موقعیت در تقویم شمسی با نوزدهم فروردین ارتباط داده شده است.
ابوریحان بیرونی در کتاب «التفهیم» و در بخش مربوط به احکام نجوم، ذیل مبحث «شرف و هبوط ستارگان»، درباره موقعیت شرف سیارات مطالبی آورده است. بر اساس جدول ارائه‌شده در این کتاب، شرف خورشید هنگامی است که در درجه نوزدهم برج حمل قرار بگیرد.
در باور برخی افراد و اهل علوم غریبه نیز روز نوزدهم فروردین از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و برای ساعات مشخصی از این روز، آثار و برکاتی ذکر می‌شود. البته این باورها را باید از مباحث قطعی و مستند دینی تفکیک کرد.
آیا شرف الشمس سنگ است؟
در میان مردم، شرف الشمس گاهی به نگین زردرنگ انگشتر گفته می‌شود؛ اما این نام در اصل به خود سنگ اشاره ندارد. منظور از شرف الشمس، نقش یا حرزی است که معمولاً روی عقیق زرد حک می‌شود یا با آداب خاصی روی کاغذ زردرنگ می‌نویسند.
این نقش از مجموعه‌ای از خطوط و نشانه‌های رمزگونه تشکیل شده و در برخی منابع به امام علی علیه‌السلام نسبت داده شده است. با این حال، درباره سند این انتساب و جزئیات آن ابهام‌هایی وجود دارد که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم.
پیشینه نقش شرف الشمس در منابع اسلامی
نقش معروف به شرف الشمس در کتاب «جنة الواقیه» مشهور به «مصباح کفعمی» آمده است. کفعمی در حاشیه کتاب می‌نویسد که این شکل را در برخی کتاب‌های علمای شیعه دیده و در آن منابع به امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام نسبت داده شده است.
بر اساس نقل یادشده، هنگامی که امام علی علیه‌السلام برای جهاد حرکت می‌کردند، در محلی توقف کردند و این شکل‌ها را روی سنگی حک کردند و آن را رمز پیروزی دانستند.
با این حال، خود کفعمی سندی برای این نقل تا امیرالمؤمنین علیه‌السلام ارائه نکرده است؛ بنابراین نمی‌توان انتساب این نقش به آن حضرت را با قطعیت اثبات‌شده دانست.
مرحوم شیخ بهایی نیز در کتاب «سرّ المستتر» شکلی مشابه، با اندکی تفاوت، آورده است. البته در این منابع، این شکل لزوماً با عنوان «شرف الشمس» معرفی نشده است. احتمال داده شده که بعدها برخی استادان علوم غریبه، نوشتن این نقش را با زمان شرف خورشید مرتبط دانسته‌اند.
همچنین در کتاب «هزار و یک نکته»، تألیف آیت‌الله حسن‌زاده آملی، در نکته ۲۷۷ مطالبی درباره این شکل مطرح شده است.
شرف الشمس و پنج اسم الهی
در برخی منابع مربوط به علوم غریبه، نقش شرف الشمس را مرتبط با پنج اسم الهی دانسته‌اند. این پنج اسم عبارت‌اند از:
- الله
- جمیل
- رحمن
- مؤمن
- نور
بر اساس این دیدگاه، حروف نخست این اسامی به ترتیب با نشانه‌های «ا، ج، ر، م، ن» نمایش داده می‌شوند و در برخی شیوه‌ها از این حروف به جای نقش کامل استفاده می‌شود.
این تفسیر نیز در چارچوب مطالب نقل‌شده در منابع مربوط به اذکار و علوم غریبه مطرح شده است.
چه خواصی برای شرف الشمس بیان شده است؟
در برخی کتاب‌های مربوط به اذکار و علوم غریبه، آثار و خواصی برای شرف الشمس ذکر شده است؛ از جمله:
- گشایش در امور و برطرف شدن مشکلات
- افزایش رزق و روزی
- دفع چشم‌زخم
- حفظ از بلاها و حوادث
- محافظت در برابر گزند جانوران
- دفع فقر و بیماری‌ها
- کسب عزت و بزرگی
- برآورده شدن حاجت‌ها
باید توجه داشت که این موارد، خواص منسوب به شرف الشمس در برخی منابع هستند و میزان اعتبار هر یک از آن‌ها به اعتبار مستندات و مبانی نقل‌شده بستگی دارد. بنابراین نباید این آثار را به‌عنوان نتایج قطعی و تضمین‌شده معرفی کرد.
دیدگاه علما درباره اعتبار شرف الشمس
درباره پیشینه، اعتبار و آثار شرف الشمس، دیدگاه‌هایی از برخی علما نقل شده است. در ادامه، پاسخ‌های نقل‌شده از چند تن از آنان را مرور می‌کنیم.
نظر آیت‌الله مبشر کاشانی
آیت‌الله مبشر کاشانی شرف الشمس را از موضوعات مربوط به علوم غریبه دانسته و درباره پیشینه آن چنین توضیح داده است:
«شرف الشمس از علوم غریبه است، لکن در کتب متقدمین اعم از روایی و ادعیه و اذکار اثری نیافتم، فقط متأخرین در چند قرن اخیر معتبر می‌دانند و بیاناتی درباره شرف الشمس و طریقه تکسیر آن به صورت مربع یا مسبع و غیره و نیز آثار و برکات آن مطالبی متذکر شده‌اند و بعضی آن را مأخوذ از اسم اعظم تلقی کرده‌اند.»
ایشان همچنین به کتاب‌هایی مانند «جواهر مکنونه» و «السحاب اللئالی» تألیف سید عبدالله بوشهری اشاره کرده و یادآور شده است که در این منابع، آثاری مانند دفع فقر و بیماری، حفظ از گزند جانوران، ایمنی از بلاها و کسب عزت برای شرف الشمس ذکر شده است.
آیت‌الله مبشر کاشانی درباره نقل منسوب به کفعمی نیز اشاره می‌کند که در برخی منابع، این شکل به امیرالمؤمنین علیه‌السلام نسبت داده شده است؛ اما سندی برای این انتساب ذکر نشده است.
نظر آیت‌الله مظاهری
از آیت‌الله مظاهری نیز درباره شرف الشمس چنین نقل شده است:
«شرف الشمس مورد اعتماد است و اگر کسی داشته باشد تجدید لازم نیست.»
بنابراین، مطابق پاسخ‌های نقل‌شده از این علما، درباره اصل اعتبار، شیوه نگارش و تجدید سالانه شرف الشمس دیدگاه‌هایی مطرح شده است. برای عمل به حکم شرعی، لازم است نظر مرجع تقلید خود بررسی شود.
زمان نوشتن شرف الشمس چه روزی است؟
در نقل‌های مربوط به شرف الشمس، روز نوزدهم فروردین، برابر با نوزدهم ماه حمل در تقویم نجومی قدیم، زمان نوشتن آن معرفی شده است.
بر اساس پاسخ نقل‌شده از آیت‌الله مبشر کاشانی، زمان مورد اشاره برای نوشتن شرف الشمس از طلوع آفتاب تا ظهر روز نوزدهم فروردین است. همچنین در این نقل، عقیق زرد برای حکاکی و کاغذ زردرنگ برای نوشتن به‌عنوان گزینه‌های مورد اشاره معرفی شده‌اند.
در برخی دستورالعمل‌های رایج نیز ساعات دیگری برای نوشتن این نقش ذکر شده است. به دلیل تفاوت نقل‌ها، نمی‌توان یک بازه زمانی واحد را به همه منابع نسبت داد.
شرف الشمس را چگونه می‌نویسند؟
در دستورالعمل‌های رایج مربوط به شرف الشمس، این نقش را روی عقیق زرد حک می‌کنند. در صورت در دسترس نبودن نگین، برخی افراد آن را روی کاغذ زردرنگ می‌نویسند.
در بعضی نقل‌ها توصیه شده است که نوشته روی کاغذ با گلاب و زعفران انجام شود. همچنین برای رسم خطوط و نشانه‌های نقش، نکاتی ذکر شده است:
۱. هیچ خطی دوبار کشیده نشود.
۲. سوراخ‌های مربوط به ستاره، میم، ها و واو بسته نشود.
۳. خطوط ابتدا و انتهای ستاره یکدیگر را قطع نکنند.
۴. اندازه الف‌ها یکسان باشد.
۵. واو پایانی روی تمام نقش کشیده شود.
این موارد، دستورالعمل‌های نقل‌شده در میان اهل این فن هستند و نباید آن‌ها را به‌عنوان احکام شرعی قطعی معرفی کرد.
متن دعای شرف الشمس
متن زیر به‌عنوان دعای شرف الشمس در برخی منابع و نوشته‌های مربوط به این موضوع نقل شده است:
بسم الله الرحمن الرحیم
اَللّهُمَّ إِنّی أَسْأَلُکَ بِالْهاءِ مِنِ اسْمِکَ الْأَعْظَمِ، وَبِالثَّلاثِ الْعِصِیِّ، وَبِالْأَلِفِ الْمُقَوَّمِ، وَبِالْمِیمِ الطَّمْسِ الْأَبْتَرِ، وَبِالسِّلْمِ، وَبِالْأَرْبَعَةِ الَّتِی هِیَ کَالْکَفِّ بِلا مِعْصَمٍ، وَبِالْهاءِ الْمَشْقُوقَةِ، وَبِالْوَاوِ الْمُعَظَّمِ صُورَةَ اسْمِکَ الشَّرِیفِ الْأَعْظَمِ، أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ بِعَدَدِ حُرُوفِ مَا جَرَی بِالْقَلَمِ، وَأَنْ تَقْضِیَ حَاجَتِی.
توجه داشته باشید که در نسخه‌های مختلف این دعا، ممکن است تفاوت‌هایی در ضبط واژه‌ها و عبارت‌ها وجود داشته باشد.
آیا شرف الشمس باید هر سال تجدید شود؟
یکی از پرسش‌های رایج درباره شرف الشمس، ضرورت تجدید آن در هر سال است.
بر اساس پاسخ‌های نقل‌شده از آیت‌الله مبشر کاشانی و آیت‌الله روحانی، تجدید شرف الشمس در سال‌های بعد لازم دانسته نشده است. آیت‌الله مظاهری نیز در پاسخ خود تصریح کرده است که اگر کسی شرف الشمس را داشته باشد، نیازی به تجدید آن ندارد.
بنابراین، مطابق این پاسخ‌ها، تهیه مجدد نگین یا نوشتن دوباره نقش در هر سال ضرورت ندارد.
آیا شرف الشمس جدول مربعی هم دارد؟
در برخی نوشته‌های مربوط به علوم غریبه، علاوه بر نقش شناخته‌شده شرف الشمس، از جدولی چهاردرچهار نیز نام برده شده است. در این نوشته‌ها، برای جدول یادشده خواصی مشابه نقش شرف الشمس ذکر می‌شود.
با توجه به تفاوت نسخه‌ها و روش‌های نقل‌شده، برای معرفی دقیق این جدول باید به منبع مشخص و نسخه معتبر آن مراجعه کرد.
جمع‌بندی
شرف الشمس اصطلاحی مرتبط با موقعیت شرف خورشید در درجه نوزدهم برج حمل و همچنین نقشی رمزگونه است که در برخی منابع علوم غریبه مطرح شده است. این نقش در میان مردم بیشتر با حکاکی روی عقیق زرد یا نوشتن روی کاغذ زردرنگ شناخته می‌شود.
در برخی منابع، خواصی مانند گشایش امور، افزایش رزق و روزی و حفظ از بلا برای آن ذکر شده است. با این حال، درباره پیشینه روایی و انتساب آن به امام علی علیه‌السلام ابهام‌هایی وجود دارد. همچنین مطابق پاسخ‌های نقل‌شده از چند تن از علما، تجدید شرف الشمس در هر سال لازم دانسته نشده است.
برای بررسی اعتبار روایی و آثار شرعی شرف الشمس، باید میان نقل‌های تاریخی، باورهای رایج در علوم غریبه و احکام شرعی تفکیک قائل شد و در مسائل فقهی به نظر مرجع تقلید مراجعه کرد.
افزودن دیدگاه جدید