آیه ۵ سوره توبه و حکم کشتن مشرکان؛ آیا اسلام به ترور و قتل پیروان ادیان فرمان می‌دهد؟
آیه ۵ سوره توبه؛ آیا اسلام به قتل مشرکان فرمان می‌دهد؟
آیه ۵ سوره توبه با عبارت «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ» به معنای «مشرکان را هر کجا یافتید، بکشید» یکی از آیاتی است که درباره مفهوم آن پرسش‌های فراوانی مطرح می‌شود. آیا این آیه به معنای مجاز بودن کشتن مشرکان در هند، چین و دیگر کشورهای جهان است؟ چرا پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله به این کشورها حمله نکردند؟ آیا چنین دستوری با صلح، امنیت و منع تروریسم سازگار است؟ برای پاسخ دقیق، باید آیه را در بستر تاریخی خود و در کنار آیات مرتبط با آن بررسی کرد.
آیه ۵ سوره توبه درباره چیست؟
برای فهم آیات قرآن، توجه به مجموعه آیات مرتبط با موضوع، شرایط تاریخی نزول و سیره پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله ضروری است. برداشت از یک عبارت به‌صورت جداگانه می‌تواند تصویری ناقص از پیام اصلی قرآن ارائه دهد. آیه ۵ سوره توبه نیز باید در همین چارچوب بررسی شود.
در بخشی از این آیه آمده است:
«فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ»
ترجمه: «پس چون ماه‌های حرام سپری شد، مشرکان را هر کجا یافتید، بکشید و آنان را دستگیر کنید و به محاصره درآورید و در هر کمینگاهی به کمین آنان بنشینید.»
در نگاه نخست، ممکن است این عبارت حکمی فراگیر درباره تمام مشرکان به نظر برسد؛ اما آیات پیشین و پسین سوره توبه نشان می‌دهند که موضوع در بستر روابط سیاسی و نظامی مشخصی مطرح شده است.
۱. آیا اسلام به دلیل مشرک بودن افراد، حکم قتل آنان را صادر کرده است؟
بررسی سیره پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله نشان می‌دهد که صرف اعتقاد نداشتن افراد به اسلام، به معنای صدور حکم عمومی جنگ با آنان نبوده است. روابط پیامبر با گروه‌های مختلف، در شرایط متفاوتی از جمله صلح، پیمان، دعوت دینی و درگیری نظامی شکل می‌گرفت.
در آیات ابتدایی سوره توبه نیز از پیمان‌های مشرکان سخن گفته شده است. آیه ۴، مشرکانی را که به پیمان خود وفادار مانده و علیه مسلمانان اقدامی نکرده‌اند، از این حکم استثنا می‌کند و بر پایبندی به پیمان تا پایان مدت آن تأکید دارد.
در آیه ۷ همین سوره نیز درباره مشرکانی که به پیمان خود وفادار هستند، چنین آمده است:
«فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ»
یعنی تا زمانی که آنان بر پیمان خود پایدارند، شما نیز بر پیمان خود پایدار بمانید.
این آیات نشان می‌دهند که حکم مورد بحث را نمی‌توان فرمانی برای کشتن همه مشرکان، صرفاً به دلیل عقیده آنان، دانست.
۲. آیا آیه ۵ سوره توبه به معنای کشتن مردم هند و چین است؟
خیر؛ چنین برداشتی از آیه صحیح نیست. موضوع آیه را باید با توجه به سیاق سوره توبه و مناسبات جنگی و پیمانی آن دوره فهمید. این آیه به معنای صدور مجوز عمومی برای کشتن پیروان ادیان یا افراد بی‌اعتقاد به اسلام در هر کشور و هر زمان نیست.
اگر مقصود آیه، کشتن تمام مشرکان جهان به دلیل عقیده آنان بود، این برداشت با دستورهای همان سوره درباره وفاداری به پیمان و اعطای پناهندگی به برخی مشرکان سازگار نبود.
بنابراین، نمی‌توان از این آیه نتیجه گرفت که مسلمانان وظیفه دارند به کشورهایی مانند هند و چین حمله کنند یا مردمان آن مناطق را به دلیل باورهایشان بکشند.
۳. چرا پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله به هند و چین حمله نکردند؟
این پرسش بر این فرض استوار است که آیه مورد بحث، فرمانی جهانی و همیشگی برای جنگ با همه مشرکان صادر کرده است؛ در حالی که چنین برداشتی از سیاق آیات به دست نمی‌آید.
پیامبر اسلام در دوران زندگی خود با شرایط و محدوده‌های جغرافیایی، سیاسی و نظامی مشخصی روبه‌رو بود. گسترش دعوت اسلامی نیز به معنای الزام به حمله نظامی به تمام جوامع غیرمسلمان نبود.
ازاین‌رو، پاسخ اصلی این است که آیه ۵ سوره توبه را نباید فرمانی برای لشکرکشی به تمام سرزمین‌های غیرمسلمان تفسیر کرد. بررسی تاریخی روابط مسلمانان با دیگر ملت‌ها نیز باید با توجه به شرایط هر دوره و شواهد تاریخی انجام شود.
۴. آیه ۶ سوره توبه چه نقشی در فهم آیه ۵ دارد؟
یکی از مهم‌ترین نکات برای فهم آیه ۵، توجه به آیه بعدی است. خداوند در آیه ۶ سوره توبه می‌فرماید:
«وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ»
ترجمه: «و اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست، به او پناه بده تا کلام خدا را بشنود؛ سپس او را به محل امنش برسان.»
این آیه بر ضرورت فراهم کردن امنیت برای مشرکی تأکید می‌کند که درخواست پناهندگی دارد. بر اساس این دستور، چنین فردی باید فرصت شنیدن پیام اسلام را پیدا کند و سپس به محل امن خود برسد.
این حکم نشان می‌دهد که حتی در بستر درگیری‌های آن دوره نیز رفتار با مشرکان تابع شرایط و احکام مشخصی بوده است. بنابراین، نمی‌توان آیه ۵ را مجوزی برای قتل هر فرد مشرک، بدون توجه به وضعیت او، دانست.
۵. آیا این آیه از آیات تروریستی است؟
برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید میان مفهوم جنگ در شرایط مشخص و تروریسم یا خشونت خودسرانه علیه افراد تمایز گذاشت.
آیه ۵ سوره توبه درباره برخورد نظامی با گروه‌هایی در بستر تاریخی و پیمانی خاص سخن می‌گوید. تفسیر آن به‌عنوان مجوز قتل بی‌قیدوشرط تمام غیرمسلمانان، با آیات مربوط به وفاداری به پیمان و پناه دادن به مشرکان سازگار نیست.
البته صرف اشاره به زمینه تاریخی نیز جای بررسی دقیق تفسیری و فقهی را نمی‌گیرد. برای داوری جامع باید دیدگاه مفسران، شرایط تاریخی آیات و حدود احکام جنگ در فقه اسلامی بررسی شود.
در نتیجه، نسبت دادن فرمان عمومی ترور همه مشرکان به این آیه، برداشت دقیقی از متن قرآن نیست. در عین حال، درباره نسبت مفاهیم قرآنی با تعاریف امروزی تروریسم باید از یکسان دانستن خودکار مفاهیم تاریخی و اصطلاحات معاصر پرهیز کرد.
۶. آیا هر فردی می‌تواند با استناد به این آیه اقدام به قتل کند؟
خیر. از این آیه نمی‌توان مجوزی برای اقدام خودسرانه افراد به قتل دیگران استخراج کرد. تشخیص موضوعات مربوط به جنگ، امنیت عمومی و اجرای احکام حکومتی تابع ضوابط و صلاحیت‌های قانونی و شرعی مربوط است.
همچنین، وجود یک آیه درباره جنگ در شرایط مشخص تاریخی، به افراد اجازه نمی‌دهد که خودسرانه درباره دیگران حکم صادر کنند یا به آنان آسیب برسانند. چنین اقداماتی را نمی‌توان صرفاً با استناد به یک عبارت قرآنی توجیه کرد.
جمع‌بندی
آیه ۵ سوره توبه را باید در ارتباط با آیات قبل و بعد و شرایط تاریخی آن بررسی کرد. آیات ۴ و ۷ بر رعایت پیمان با مشرکانی که به عهد خود وفادارند تأکید می‌کنند و آیه ۶ نیز دستور می‌دهد به مشرکی که پناه می‌خواهد، امنیت داده شود و او به محل امن خود بازگردانده شود.
بر این اساس، آیه مورد بحث فرمانی عمومی برای کشتن همه مشرکان در سراسر جهان نیست و نمی‌توان از آن مجوز حمله به مردم هند، چین یا سایر کشورها به دلیل باورهای دینی آنان را برداشت کرد. همچنین، این آیه به‌تنهایی مجوزی برای قتل خودسرانه افراد یا توجیه تروریسم فراهم نمی‌کند.
افزودن دیدگاه جدید