فاصله بین عمل صالح و ریا چیست؟ نشانه های ریاکاری و راه های رسیدن به اخلاص
ریا چیست؟ نشانه‌ها و راه‌های درمان ریاکاری
ریا یکی از آسیب‌های اخلاقی است که می‌تواند نیت انسان را در انجام کارهای نیک تحت تأثیر قرار دهد. گاهی فرد برای جلب توجه دیگران عبادت می‌کند، از کارهای خیر خود سخن می‌گوید یا می‌کوشد در نگاه مردم شخصیتی معنوی و متدین داشته باشد. شناخت مفهوم ریا، بررسی نشانه‌های آن در رفتار و نیت انسان و آگاهی از راه‌های درمان این صفت، به تقویت اخلاص و بندگی آگاهانهٔ خداوند کمک می‌کند. قرآن کریم، روایات اسلامی و آثار علمای اخلاق، معیارهای مهمی برای شناخت ریا و مقابله با آن ارائه کرده‌اند.
ریا چیست و چه تفاوتی با بندگی خالصانه دارد؟
مفهوم ریا و تعریف آن در اخلاق اسلامی:
واژهٔ «ریا» از ریشهٔ «رؤیت» به معنای دیدن گرفته شده است و در زبان فارسی به تظاهر، دورویی و انجام دادن کار برای جلب توجه دیگران اشاره دارد.[۱][۲][۳]
در اصطلاح اخلاقی، ریا زمانی شکل می‌گیرد که انسان کار نیک یا ویژگی پسندیده‌ای را به دیگران نشان دهد تا در دل آنان جایگاه و منزلتی به دست آورد. این رفتار می‌تواند در عبادت، انفاق، گفتار، معاشرت و سایر فعالیت‌های فردی و اجتماعی ظاهر شود. در اصطلاح فقهی، ریا بیشتر در ارتباط با عبادات و نیت انسان هنگام انجام آن‌ها بررسی می‌شود.[۴]
امام خمینی در کتاب شرح چهل حدیث، ریا را نشان دادن اعمال نیک، صفات پسندیده یا رفتارهای درست به مردم با هدف کسب منزلت و شهرت، بدون داشتن قصد صحیح الهی، تعریف می‌کند.[۵]
بر این اساس، شناخت ریا به بررسی نیت انسان نیاز دارد. ظاهر یک عمل ممکن است پسندیده باشد، اما انگیزهٔ انجام آن در ارزش اخلاقی و معنوی عمل نقش اساسی دارد.
ریا در قرآن کریم:
قرآن کریم در آیات متعددی، رفتارهای ریاکارانه را نکوهش کرده و بر اهمیت اخلاص در اعمال تأکید دارد. یکی از نمونه‌های روشن این موضوع، آیهٔ ۲۶۴ سورهٔ بقره است:
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بخشش‌های خود را با منت و آزار باطل نسازید؛ همانند کسی که مال خود را برای نشان دادن به مردم انفاق می‌کند و به خدا و روز رستاخیز ایمان ندارد...»
بر اساس این آیه، انفاقی که با هدف خودنمایی انجام می‌شود، ارزش معنوی خود را از دست می‌دهد. در تفسیر این آیه، منت گذاشتن و آزار دادن نیازمندان نیز از عواملی معرفی شده‌اند که می‌توانند پاداش انفاق را از بین ببرند.[۶][۷]
در آیهٔ ۴۷ سورهٔ انفال نیز رفتار کسانی نکوهش شده است که با غرور و خودنمایی در برابر مردم حرکت می‌کنند و دیگران را از مسیر خدا بازمی‌دارند.[۸]
همچنین در آیهٔ ۳۸ سورهٔ نساء، قرآن کریم از کسانی سخن می‌گوید که اموال خود را برای دیده شدن در میان مردم انفاق می‌کنند و به خدا و روز واپسین ایمان ندارند.[۹]
آیات ۴ تا ۷ سورهٔ ماعون و آیهٔ ۱۴۲ سورهٔ نساء نیز به رفتارهای ناپسند مرتبط با ریا، غفلت از یاد خدا و سستی در عبادت اشاره دارند.
مجموع این آیات نشان می‌دهد که در نگاه قرآن، نیت و انگیزهٔ انسان در کنار ظاهر رفتار او اهمیت فراوانی دارد. اخلاص در عبادت و کمک به دیگران، زمینهٔ رشد معنوی انسان را فراهم می‌کند.
ریا در روایات اسلامی:
در روایات اسلامی، اخلاص از پایه‌های مهم بندگی و پذیرفته شدن اعمال معرفی شده است. احادیث نقل‌شده از پیامبر اکرم و امامان معصوم، دربارهٔ پیامدهای ریا و اهمیت پاکی نیت هشدارهای فراوانی دارند.
در روایتی از پیامبر اکرم، اخلاص به عنوان معیاری مهم در ارزش‌گذاری اعمال معرفی شده و نسبت به پیامدهای اعمالی که با هدف خودنمایی انجام می‌شوند، هشدار داده شده است.[۱۱]
در روایتی دیگر، از پیامبر اکرم نقل شده است که بهشت برای انسان بخیل و ریاکار حرام است.[۱۲]
در صحیفهٔ سجادیه نیز امام سجاد در دعاهای خود، پاکی از ریا و تظاهر را از خداوند درخواست می‌کند.[۱۳] در نهج‌البلاغه نیز بر اهمیت ترس از خداوند و انجام عمل با نیتی پاک تأکید شده است.[۱۴]
این آموزه‌ها جایگاه اخلاص را در اخلاق اسلامی روشن می‌کنند. ارزش معنوی عمل با نیت انسان ارتباط مستقیم دارد و توجه به رضایت خداوند، از مهم‌ترین راه‌های مراقبت از نیت به شمار می‌رود.
انواع ریا در اخلاق اسلامی:
ریا از جنبه‌های گوناگون قابل بررسی است. علمای اخلاق با توجه به موضوع و شیوهٔ بروز آن، انواعی برای این صفت بیان کرده‌اند.
۱. ریا در عقیده
ریا در عقیده زمانی مطرح می‌شود که فرد باورها و اعتقادات خود را با هدف کسب منزلت اجتماعی و جلب اعتماد مردم اظهار کند. در صورتی که فرد در باطن به آنچه اظهار می‌کند باور نداشته باشد، رفتار او با نفاق ارتباط پیدا می‌کند.
در آثار اخلاقی، این نوع ریا از خطرناک‌ترین شکل‌های ریا معرفی شده است؛ زیرا به باورهای بنیادین انسان مربوط می‌شود و می‌تواند زمینهٔ دور شدن او از ایمان و حقیقت را فراهم کند.[۱۵]
۲. ریا در اعمال عبادی
ریا در اعمال عبادی هنگامی رخ می‌دهد که فرد عبادت را با انگیزهٔ جلب توجه مردم انجام دهد. این نوع ریا در دو دسته قابل بررسی است:
الف) ریا در واجبات
در این حالت، فرد نماز، روزه، زکات یا سایر واجبات را برای کسب اعتبار اجتماعی، جلب اعتماد دیگران یا دور کردن بدگمانی مردم انجام می‌دهد. انگیزهٔ اصلی او در این رفتار، اطاعت از فرمان الهی و تقرب به خداوند نیست.[۱۶]
ب) ریا در مستحبات
این نوع ریا در اعمالی مانند نماز شب، نوافل و روزه‌های مستحبی بروز می‌کند. برای مثال، فردی ممکن است اعمال مستحبی را در حضور دیگران با اشتیاق انجام دهد تا در نظر آنان شخصیتی معنوی و اهل عبادت شناخته شود.[۱۷]
۳. ریا در گفتار
ریا در گفتار زمانی دیده می‌شود که فرد برای جلب توجه مردم و کسب منزلت در میان آنان، پیوسته به موعظه، نصیحت و بیان مطالب اخلاقی بپردازد. در این وضعیت، گفتار دینی می‌تواند وسیله‌ای برای مطرح کردن خود و جلب تحسین دیگران شود.[۱۸]
البته سخن گفتن دربارهٔ اخلاق، دین و معنویت به خودی خود نشانهٔ ریا نیست. انگیزهٔ گوینده و هدف او از بیان مطالب، در تشخیص این مسئله اهمیت دارد.
۴. ریا در ظاهر و هیئت بدنی
در این نوع ریا، فرد با تغییر عمدی ظاهر، حرکات یا شیوهٔ رفتار خود می‌کوشد در نگاه مردم شخصیتی زاهد، متدین یا عالم جلوه کند. برای نمونه، ممکن است حرکات و رفتارهای ظاهری خود را به شکلی تنظیم کند که دیگران او را اهل عبادت و معنویت بدانند، در حالی که هدف اصلی او کسب اعتبار اجتماعی است.[۱۹]
در برخی آثار اخلاقی، تظاهر به فروتنی، نمایش نشانه‌های ظاهری عبادت و تقلید نمایشی از هیئت عالمان نیز در این دسته بررسی شده است.
۵. ریا در معاشرت و روابط اجتماعی
ریا در معاشرت زمانی رخ می‌دهد که فرد روابط خود را با عالمان، افراد متدین یا شخصیت‌های شناخته‌شده با هدف کسب اعتبار اجتماعی به نمایش بگذارد.
برای مثال، ممکن است شخصی تلاش کند افراد مشهور و محترم را به دیدار خود دعوت کند تا از این طریق جایگاه اجتماعی‌اش در نگاه دیگران افزایش یابد.[۲۰]
در این زمینه نیز باید میان رابطهٔ صادقانه با افراد شایسته و استفادهٔ نمایشی از روابط اجتماعی تفاوت قائل شد. معیار اصلی، نیت و هدفی است که فرد از این ارتباط دنبال می‌کند.
علل و عوامل ریاکاری
ریا می‌تواند از مجموعه‌ای از ضعف‌های اخلاقی و انگیزه‌های درونی سرچشمه بگیرد. در منابع اخلاقی، دو عامل مهم برای شکل‌گیری این صفت معرفی شده است.
۱. ضعف شناخت خداوند
شناخت خداوند و توجه به قدرت، علم و نظارت همیشگی او، در شکل‌گیری اخلاص نقش مهمی دارد. هر اندازه باور انسان به حضور و آگاهی خداوند عمیق‌تر باشد، انگیزهٔ او برای انجام اعمال با هدف جلب رضایت الهی تقویت می‌شود.
ضعف این شناخت ممکن است موجب شود فرد برای کسب تأیید، احترام و منفعت، بیش از اندازه به نظر دیگران وابسته شود و رفتارهای خود را با هدف جلب توجه آنان تنظیم کند.[۲۱]
۲. علاقه به شهرت و مقام
علاقهٔ افراطی به شهرت، منزلت اجتماعی و مورد تحسین قرار گرفتن، از عوامل مهم ریاکاری است. فردی که ارزش خود را بیش از اندازه به قضاوت مردم وابسته می‌کند، ممکن است برای حفظ تصویر مطلوب خود، به نمایش دادن اعمال نیک و ویژگی‌های پسندیده روی آورد.
در تحلیل اخلاقی، دلبستگی افراطی به دنیا و جایگاه اجتماعی از زمینه‌های تقویت این گرایش دانسته شده است.[۲۱]
نشانه‌های ریا؛ چگونه نیت خود را بررسی کنیم؟
یکی از پرسش‌های مهم در مسیر خودسازی این است که چگونه می‌توان انگیزهٔ واقعی خود را در انجام عبادات و کارهای خیر شناخت.
در منابع اخلاقی، تفاوت رفتار انسان در خلوت و حضور دیگران از نشانه‌هایی معرفی شده است که می‌تواند زمینهٔ بررسی نیت را فراهم کند. برای مثال، اگر فرد در تنهایی برای عبادت انگیزهٔ اندکی داشته باشد، اما هنگام حضور مردم با نشاط بیشتری به عبادت بپردازد، شایسته است انگیزهٔ خود را با دقت بررسی کند.
در روایتی منقول از امام صادق از امیرالمؤمنین، سه نشانه برای ریاکار بیان شده است: نشاط هنگام دیده شدن از سوی مردم، احساس کسالت هنگام تنها بودن و علاقه به دریافت تحسین در امور مختلف.[۲۲]
با این حال، برای شناخت نیت باید به مجموعه رفتارها و انگیزه‌های فرد توجه کرد. تغییر میزان نشاط در حضور دیگران به تنهایی برای داوری قطعی دربارهٔ نیت یک شخص کافی نیست.
برای خودارزیابی می‌توان این پرسش‌ها را مطرح کرد:
آیا این کار را حتی در صورت آگاه نشدن دیگران نیز انجام می‌دهم؟
اگر کسی از عمل من تعریف نکند، آیا همچنان به انجام آن علاقه دارم؟
آیا از دیده شدن کار خیرم بیش از خود عمل لذت می‌برم؟
آیا برای حفظ تصویری خاص از خودم در نگاه مردم، رفتاری را به نمایش می‌گذارم؟
آیا رضایت خداوند در تصمیم من نقش اصلی دارد؟
پاسخ صادقانه به این پرسش‌ها می‌تواند به شناخت بهتر انگیزه‌ها و اصلاح نیت کمک کند. هدف از این بررسی، مراقبت از خویشتن و تقویت اخلاص است.
آثار و پیامدهای ریا:
ریا در منابع اخلاق اسلامی از صفات زیان‌بار معرفی شده است. این صفت می‌تواند بر نیت، کیفیت عبادت، روابط اجتماعی و مسیر رشد معنوی انسان اثر بگذارد.
۱. ارتباط ریا با شرک
در روایات اسلامی، ریا با عنوان شرک اصغر معرفی شده است؛ زیرا فرد ریاکار در انگیزهٔ عمل خود، رضایت و توجه دیگران را در کنار رضایت خداوند قرار می‌دهد.
از پیامبر اکرم نقل شده است که ریا یکی از اموری است که بیش از همه دربارهٔ آن برای امت خود بیم داشته‌اند. در ادامهٔ روایت، ریا به عنوان شرک اصغر معرفی شده و به ریاکاران هشدار داده شده است که پاداش اعمال خود را از کسانی بخواهند که برای جلب رضایت آنان عبادت کرده‌اند.[۲۳][۲۴]
این آموزه بر ضرورت خالص کردن نیت و پرهیز از وابستگی معنوی به تحسین دیگران تأکید دارد.
۲. شباهت رفتار ریاکارانه به نفاق
نفاق با تفاوت میان ظاهر و باطن ارتباط دارد. هنگامی که فرد برای جلب اعتماد مردم، تصویری از خود ارائه می‌کند که با باور و انگیزهٔ واقعی او هماهنگ نیست، رفتار او می‌تواند به دورویی نزدیک شود.
قرآن کریم در آیهٔ ۱۴۲ سورهٔ نساء، رفتار منافقانی را توصیف می‌کند که هنگام برخاستن برای نماز، با سستی به عبادت می‌پردازند، خود را در برابر مردم نشان می‌دهند و خدا را اندک یاد می‌کنند.[۲۵]
این آیه بر اهمیت هماهنگی رفتار ظاهری با توجه قلبی و انگیزهٔ درونی تأکید می‌کند.
۳. از بین رفتن پاداش معنوی اعمال
یکی از پیامدهای ریا، از دست رفتن ارزش و پاداش معنوی عملی است که با انگیزهٔ خودنمایی انجام می‌شود. در منابع دینی، دربارهٔ تأثیر نیت نادرست بر پذیرش اعمال هشدار داده شده است.[۲۶]
از این رو، مراقبت از نیت باید بخشی از فرایند انجام کار خیر باشد. فرد می‌تواند پیش از عمل، هنگام انجام آن و پس از پایان کار، انگیزهٔ خود را بررسی کند و برای حفظ اخلاص بکوشد.
۴. کاهش جایگاه بندگی در نگاه انسان
ریا توجه انسان را از رضایت خداوند به ارزیابی و تحسین مردم معطوف می‌کند. در چنین شرایطی، ارزش‌گذاری فرد دربارهٔ رفتار خود ممکن است به میزان دیده شدن و تأیید گرفتن وابسته شود.
برخی علمای اخلاق این گرایش را از آسیب‌های بزرگ معنوی دانسته‌اند؛ زیرا انسان را به وابستگی بیشتر به مخلوقات و غفلت از هدف اصلی بندگی سوق می‌دهد.[۲۷]
راه‌های درمان ریا و تقویت اخلاص:
برای مقابله با ریا، شناخت ریشه‌های آن و تمرین مستمر در اصلاح نیت اهمیت دارد. راهکارهای اخلاقی مطرح‌شده در منابع را می‌توان در دو دستهٔ علمی و عملی بررسی کرد.
الف) راهکارهای علمی و شناختی
۱. کاهش علاقهٔ افراطی به شهرت و مقام
برای درمان ریا، لازم است انسان دربارهٔ ارزش واقعی شهرت و جایگاه اجتماعی تأمل کند. اگر تمام تلاش فرد برای کسب تحسین مردم باشد، آرامش او به نظر و قضاوت دیگران وابسته خواهد شد.
توجه به ناپایداری شهرت و محدود بودن ارزش آن می‌تواند به کاهش این وابستگی کمک کند. انسان با بازنگری در اولویت‌های خود می‌تواند رضایت الهی و رشد اخلاقی را در مرکز تصمیم‌هایش قرار دهد.[۲۸]
۲. تقویت ایمان و شناخت خداوند
تقویت ایمان و افزایش شناخت نسبت به خداوند از راهکارهای مهم مقابله با ریا است. هر اندازه انسان حضور و آگاهی خداوند را در زندگی خود جدی‌تر درک کند، زمینهٔ بیشتری برای انجام اعمال با نیت خالص پیدا می‌کند.
در آثار اخلاقی، یقین به خداوند و توجه قلبی به او از عوامل اصلاح صفات ناپسند معرفی شده است. انس با خداوند از طریق عبادت آگاهانه، دعا، تفکر و مراقبت اخلاقی می‌تواند به تدریج انگیزه‌های انسان را اصلاح کند.[۲۹][۳۰]
ب) راهکارهای عملی
۱. پنهان نگه داشتن بخشی از عبادات و کارهای خیر
یکی از راه‌های تقویت اخلاص، انجام برخی عبادات و کارهای خیر به صورت پنهانی است؛ به گونه‌ای که فرد از دیده شدن عمل خود انتظار تحسین نداشته باشد.
برای مثال، کمک مالی محرمانه به نیازمندان، عبادت در خلوت و انجام کارهای خیر بدون اعلام عمومی می‌تواند فرصتی برای تمرین اخلاص فراهم کند.
تداوم این رفتارها به انسان کمک می‌کند تا به انجام کار برای رضایت خداوند عادت کند و وابستگی خود به تأیید دیگران را کاهش دهد.[۳۱]
البته آشکار کردن یک کار خیر در صورتی که با هدف تشویق دیگران، آموزش یا اطلاع‌رسانی ضروری انجام شود، به خودی خود نشانهٔ ریا نیست. نیت و شیوهٔ بیان عمل در این زمینه اهمیت دارد.
۲. مراقبت از نیت پیش از عمل و پس از آن
یکی از تمرین‌های مؤثر برای درمان ریا، بررسی نیت در مراحل مختلف انجام کار است. فرد می‌تواند پیش از شروع هر عمل از خود بپرسد که هدف اصلی او چیست و در پایان نیز انگیزهٔ خود را دوباره ارزیابی کند.
اگر در جریان عمل متوجه شد که میل به تحسین و دیده شدن در او افزایش یافته است، می‌تواند توجه خود را به هدف اصلی بازگرداند و برای اصلاح نیت تلاش کند.
در روایتی از امام صادق نقل شده است که خداوند شریک قرار دادن دیگران در عمل را نمی‌پذیرد و عمل خالصانه را مورد توجه قرار می‌دهد.[۳۲]
این روایت اهمیت اخلاص را در بندگی نشان می‌دهد و بر ضرورت مراقبت پیوسته از انگیزه‌های درونی تأکید می‌کند.
۳. تمرین انجام کارهای خیر بدون انتظار تشکر
فرد می‌تواند برای تقویت اخلاص، کارهای کوچک و مفیدی را انتخاب کند که دیگران از انجام آن‌ها آگاه نمی‌شوند. کمک به یک نیازمند، انجام مسئولیتی بدون انتظار تشکر یا رفع مشکلی از زندگی دیگران، فرصت‌هایی برای تمرین نیت خالصانه هستند.
تکرار این رفتارها به انسان کمک می‌کند تا ارزش عمل را مستقل از میزان تحسین دیگران ببیند و رضایت درونی حاصل از انجام کار درست را تقویت کند.
۴. پرهیز از قضاوت عجولانه دربارهٔ نیت دیگران
مراقبت از ریا پیش از هر چیز به خودارزیابی نیاز دارد. انسان از انگیزه‌های درونی دیگران آگاهی کامل ندارد و بهتر است از نسبت دادن ریا به افراد بر اساس ظاهر رفتارشان پرهیز کند.
تمرکز بر اصلاح نیت خود، توجه به مسئولیت‌های فردی و پرورش فضایل اخلاقی، مسیر سازنده‌تری برای رشد معنوی فراهم می‌کند.
چگونه عمل صالح را از ریا تشخیص دهیم؟
برای تشخیص تفاوت میان بندگی خالصانه و ریا، باید به انگیزهٔ اصلی عمل توجه کرد. در بندگی خالصانه، رضایت خداوند و انجام وظیفهٔ اخلاقی محور تصمیم انسان است. در ریا، جلب توجه مردم، کسب شهرت یا به دست آوردن منزلت اجتماعی به انگیزهٔ اصلی تبدیل می‌شود.
برای روشن شدن این تفاوت، چند نمونه را می‌توان بررسی کرد:
کمک به نیازمندان: اگر فرد برای رفع نیاز دیگران و رضایت خداوند کمک کند، این رفتار با اخلاص سازگار است. اگر هدف اصلی او کسب شهرت و تحسین باشد، زمینهٔ ریا در عمل او وجود دارد.
عبادت در حضور مردم: انجام نماز یا ذکر در جمع به خودی خود ریا محسوب نمی‌شود. اگر فرد عبادت را برای نمایش دینداری و جلب تحسین انجام دهد، باید نیت خود را اصلاح کند.
انتشار فعالیت‌های خیرخواهانه: انتشار گزارش یک فعالیت برای شفافیت مالی، جلب مشارکت خیرین یا تشویق دیگران می‌تواند هدفی سازنده داشته باشد. در صورتی که هدف اصلی، خودنمایی و کسب منزلت باشد، مسئلهٔ ریا مطرح می‌شود.
سخن گفتن دربارهٔ مسائل دینی: آموزش و ترویج معارف دینی می‌تواند عملی ارزشمند باشد. انگیزهٔ اصلی گوینده و میزان توجه او به رضایت خداوند در ارزیابی اخلاقی این رفتار اهمیت دارد.
در نهایت، باید توجه داشت که هرگونه احساس خوشحالی از تشویق دیگران لزوماً به معنای ریا نیست. مسئلهٔ اصلی، انگیزه‌ای است که انسان بر اساس آن عمل را آغاز می‌کند و ادامه می‌دهد. اگر فرد متوجه آمیخته شدن نیت خود با خودنمایی شد، می‌تواند با بازنگری در انگیزه و اصلاح رفتار، برای بازگشت به اخلاص تلاش کند.
جمع‌بندی:
ریا یکی از آسیب‌های اخلاقی است که با خودنمایی و جلب توجه دیگران در اعمال نیک ارتباط دارد. قرآن کریم و روایات اسلامی بر اهمیت اخلاص تأکید کرده‌اند و علمای اخلاق نیز راهکارهایی برای شناخت و درمان این صفت ارائه داده‌اند.
شناخت ریشه‌های ریا، کاهش وابستگی به شهرت و مقام، تقویت ایمان، انجام برخی کارهای خیر به صورت پنهانی و مراقبت از نیت، از مهم‌ترین راهکارهای تقویت بندگی خالصانه هستند.
انسان با خودارزیابی مستمر و توجه به انگیزه‌های درونی می‌تواند در مسیر اصلاح اخلاق و تقویت اخلاص گام بردارد و اعمال خود را با هدف رضایت خداوند انجام دهد.
منابع و مآخذ:
۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، ۱۴۰۸ قمری، چاپ دوم، جلد ۲، صفحهٔ ۶۵۰.
۲. معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۴، جلد ۲، صفحهٔ ۱۷۰۰.
۳. سیاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین، انتشارات اسلامی، ۱۳۷۸، جلد ۱، صفحهٔ ۶۳۱.
۴. فهری، احمد، بحثی پیرامون ریا و عجب، تهران، انتشارات نهضت زنان مسلمان، ۱۳۵۹، چاپ چهارم، صفحهٔ ۶.
۵. موسوی خمینی، روح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵، صفحهٔ ۳۵.
۶. قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۶۴.
۷. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۳، جلد ۲۱، صفحهٔ ۴۷۸.
۸. قرآن کریم، سورهٔ انفال، آیهٔ ۴۷.
۹. قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۳۸.
۱۰. توضیح اصطلاح «سجین»: دیوان اعمال گناهکاران.
۱۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ترجمهٔ سید جواد مصطفوی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵، جلد ۳، صفحهٔ ۴۰۲.
۱۲. عاملی، زین‌الدین جبل، التنبیهات العلیة علی وظایف الصلاة القلبیة، مشهد، انتشارات مجمع البحوث الاسلامیه، چاپ اول، صفحهٔ ۱۴۸.
۱۳. صحیفهٔ سجادیه، ترجمهٔ مهدی الهی قمشه‌ای، قم، انتشارات آیین دانش، ۱۳۸۷، دعای ۴۴.
۱۴. نهج‌البلاغه، ترجمهٔ محمد دشتی، قم، مؤسسهٔ فرهنگی تبلیغاتی امیرالمؤمنین، ۱۳۸۱، صفحهٔ ۶۹.
۱۵. موسوی خمینی، روح‌الله، شرح چهل حدیث، صفحات ۳۶ و ۳۷.
۱۶. نراقی، احمد، معراج السعادة، قم، انتشارات طوبای محبت، ۱۳۸۵، چاپ اول، صفحهٔ ۵۱۵.
۱۷. همان، صفحهٔ ۵۱۶.
۱۸. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۷ قمری، چاپ دوم، جلد ۷۲، صفحهٔ ۲۶۷.
۱۹. همان، جلد ۷۲، صفحهٔ ۲۶۷.
۲۰. همان، صفحهٔ ۲۶۸.
۲۱. مظاهری، حبیب‌الله، درس‌هایی از اخلاق، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۶، چاپ ششم، صفحات ۲۳۳ و ۲۳۴.
۲۲. ابن بابویه، محمد بن علی، الخصال، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۴، جلد ۱، صفحهٔ ۱۶۰.
۲۳. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، جلد ۷۲، صفحهٔ ۳۰۲.
۲۴. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، ترجمهٔ حمیدرضا شفیعی، قم، دارالحدیث، ۱۳۷۹، چاپ دوم، جلد ۴، صفحهٔ ۲۸.
۲۵. قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۴۲.
۲۶. عاملی، زین‌الدین جبل، التنبیهات العلیة علی وظایف الصلاة القلبیة، صفحهٔ ۱۴۷.
۲۷. مظاهری، حبیب‌الله، درس‌هایی از اخلاق، صفحهٔ ۲۳۵.
۲۸. فهری، احمد، بحثی پیرامون ریا و عجب، صفحات ۵۳ تا ۵۷.
۲۹. دستغیب شیرازی، عبدالحسین، قلب سلیم، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴، صفحات ۳۸۳ و ۳۸۴.
۳۰. بهجت، محمدتقی، فریادگر توحید، قم، دفتر انتشارات انصاری، ۱۳۸۷، صفحهٔ ۲۴۲.
۳۱. دستغیب شیرازی، عبدالحسین، قلب سلیم، صفحات ۳۸۶ و ۳۸۷.
افزودن دیدگاه جدید