منقبت حضرت علی(علیه السلام)در مثنوی های چهارگانه عطار نیشابوری(بخش اول)

نویسنده: دکتر احمد رضایی*
شیخ فریدالدین عطار نیشابوری

چکیده
 توجه به مدح، منقبت و زندگی حضرت علی(علیه السلام) از جمله بخش های نخستین اکثر مثنوی های فارسی، به ویژه مثنوی های حکمی و عرفانی است.شاعر در این بخش ضمن برشمردن صفات و ویژگی های ایشان، بسیاری از حوادث مهم زندگی حضرت را به صورت موجز بیان می کند.
پژوهش حاضر، بررسی این موضوع در چهار مثنوی اسرارنامه، الهی نامه، مصیبت نامه و منطق الطیر عطار نیشابوری است.در این تحقیق، ابتدا صفات و ویژگی های حضرت امیر(علیه السلام) دسته بندی و تحلیل شده است؛ سپس مسائل و حوادث مربوط به ایشان با عنوان اشارات استخراج شده، بر اساس مستندات تاریخی و تفسیری بررسی گشته است.در بخش سوم نیز‌آیات و احادیثی که در شأن علی(علیه السلام) آمده، یا احادیثی که از ایشان نقل شده و عطار بدان ها پرداخته است، بررسی شده است.
کلید واژه‌ها:مدح و منقبت علی(علیه السلام) ، مثنوی های عطار.
 مقدمه 
 مدح و منقبت حضرت امیر(علیه السلام) یکی از بخش های اکثر مثنوی های زبان فارسی-به ویژه مثنوی های عرفانی و حکمی-است.به عبارت دیگر پرداختن به بیان فضایل و ویژگی های امیرالمومنین(علیه السلام) علی رغم اختلاف مذهب بسیاری از سرایندگان، یکی از بن‌مایه ها و موتیف های شعری آنان را تشکیل می دهد.
بیان ویژگی ها وحوادث مربوط به حضرت علی(علیه السلام) گاهی به صورت مجزا و گاهی نیز در خلال دیگر بخش های سروده ی شاعر آمده است، اما آنچه در خور تامل و حائز اهمیت است:با وجود اینکه شاعر در اغلب موارد از پیروان دیگر فرقه های فکری یا مذاهب فقهی اسلام است، هنگام پرداختن به فضایل حضرت امیر(علیه السلام) و بیان ویژگی های ایشان تلاش می کند شرط انصاف را به جای آورد و البته این امر به دلیل حقیقی بودن چنین صفات و فضایلی در شخصیت ایشان است که به هیچ روی کتمان شدنی نیست.
ازجمله کسانی که به تفصیل به این موضوع پرداخته، عطار نیشابوری است. درباره ی مذهب عطار باید گفت :او سنی(اشعری)است و قول کسانی همچون استوار نورالله شوشتری که از برخی اشعار او استنباط تشیع کرده‌اند، چندان استوار نمی نماید؛ با این همه از تعصب نواصب و خوارج فرسنگ ها دور است و نیز نحوه ی ستایش او از حضرت امیرالمومنان علی(علیه السلام) چنان صادقانه و پاک است که قاضی نورالله شوشتری را واداشته او را شیعی پاک بشمرد و مدایح وی را در حق یاران پیامبر تاویل نماید(حلبی، ۱۳۸۵،ص۴۷۱)؛ از سوی دیگر می توان گفت: وی پیرو هیچ یک از مذاهب حنفی، شافعی، حنبلی ومالکی نبوده است؛ زیرا به گفته ی مجدالدین بغدادی صوفیان وارسته وبالغ، غالباًیااغلب، در فروع دین تابع هیچ یک از این چهار تن به تنهایی نبوده‌اند، بلکه در هر مسئله از مسائل شرعی دین، به مصلحت حال عمل می کرده اند(فروزانفر، ۱۳۵۳،ص۵۹).
عطار در چهار مثنوی اسرارنامه، الهی نامه، مصیبت نامه و منطق الطیر-که در انتساب آنها به عطار هیچ شبهتی وجود ندارد-به بسیاری از موضوعات مرتبط با حضرت امیر پرداخته است؛ اگر چه در چند جای دیگر آثار مذکور به مناسبت موضوع، به سخن و گفتاری از ایشان بسنده نموده، بیشتر مسائل مربوط به حضرت امیر در همان بخش مدح آمده است.این قسمت در الهی نامه با عنوان "در فضیلت مرتضی رضی الله عنه"، در اسرارنامه با عنوان "فی فضیله امیرالمومنین علی رضی الله عنه"در منطق الطیر با عنوان «در نعت علی رضی الله عنه»و در مصیبت نامه با عنوان «در نعت علی رضی الله عنه»امده است ؛به عبارتی عناوین مصیبت نامه و منطق الطیر مانند هم، و عناوین الهی نامه و اسرار نامه به یک صورت است.موضوعاتی که عطار در این چهار مثنوی درباره حضرت امیر(علیه السلام) به آنها توجه کرده است، عبارتند از:صفات و ویژگی های امیرالمومنین، اشاراتی به حوادث مهم زندگی ایشان بویژه وقایعی که در زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله)روی داده و آیات و احادیثی که درباره علی(علیه السلام) یا از خود ایشان نقل شده است که در اینجا هر یک از موضوعات مذکور را به تفصیل بررسی خواهیم کرد.
۱.صفات و ویژگیهای علی(علیه السلام)
 بخش نخست مدح و منقبت حضرت امیر(علیه السلام) در تمام مثنوی های مذکور به بیان صفات و ویژگی های ایشان اختصاص دارد.صفاتی که در این قسمت آمده، هر یک ناظر به فضیلتی از فضایل علی(علیه السلام) است.با تحلیل و بررسی چنین ویژگی هایی، می توان آنها را به صورت زیر دسته بندی نمود:
۱-۱.صفات و ویژگی هایی که بر مراتب روحانی حضرت علی(علیه السلام) دلالت می کند:
بیشترین صفاتی که حضرت امیر(علیه السلام) به آنها متصف شده ،ویژگی هایی است که جایگاه روحانی ایشان را بیان می کند.ممکن است چنین صفات و مختصاتی به صورت عبارتی ذکر شود یا ساختار ترکیب به حدیث یا واقعه ای اشاره نمایند؛ مانند صاحب اسرار سلونی.
صفات و ویژگی های این بخش عبارتند از:غواص دریای توکل، قلب قرآن، قلب‌آل یاسین، بحر علم، صاحب اسرار سلونی، قطب دین، منادی سلونی، مفتی علی الاطلاق، حجت‌الاسلام، پیشوای راستین، خواجه حق، امام مشرق و مغرب، امام رهنما، مقتدا، ساقی کوثر، خواجه ی معصوم، صاحب حوض کوثر، مستغرق کار خدا، باب علم:
ای پسر تو بی نشانی از علی عین و یا و لام دانی از علی
(عطار، ۱۳۸۳، ص۲۵۶)
خواجه ی حق، پیشوای راستین کوه علم و باب علم و قطب دین
ساقی کوثر، امام رهنما ابن عم مصطفی، شیرخدا
در بیان رهنمونی آمده صاحب اسرار"سلونی"آمده
مقتدا بی شک به استحقاق اوست مفتی مطلق علی الا طلاق اوست
(همان، ص ۲۵۲)
علی القطع افضل ایام او بود علی الحق حجت الا سلام او بود
(عطار، ۱۳۸۳، ص ۱۰۴)
او چون قلب آل یاسین آمده است قلب قرآن یا و سین زین آمده است 
قلب قرآن، قلب پر قرآن اوست "وال من والاه"اندر شان اوست
(عطار،۱۳۸۶، ص۱۴۴)
۲-۱.ویژگی ها وصفاتی که بیان کننده مراتب اخلاقی علی(علیه السلام) است: بحر جود، کوه علم، ابردریا پرتو جود تو بود، عالم در چشمش چون جوی بود، یک شکم سیر نخورد، به دنیا چهار تکبیر زد:
خواجه حق پیشوای راستین کوه حلم و باب علم و قطب دین
(عطار،۱۳۸۶، ص۲۵۲)
یا چون عثمان پرحیا و حلم باش یا چو حیدر بحر جود و علم باش
(همان، ص۲۵۹)
زجودش ابر دریا، پرتوی بود به چشمش عالم پرزر، جوی بود
ز طفلی تا که خود را میر کردی برین دنیای دون تکبیر کردی
چو دنیا آتش و تو شیر بودی از‌آن معنی، ز دنیا سیر بودی
اگرچه کم نشیند گرسنه شیر نخوردی نان دنیا یک شکم سیر
(عطار،۱۳۸۶، ص۱۰۵)
۳-۱.صفات و ویژگی هایی که بر شجاعت و قدرت علی(علیه السلام) دلالت دارد:به تن رستم، سوار رخش دلدل، شجاع صفدر، شیر حق، شجاع دین، سوار دین.
هنگامی که شاعر از شجاعت حضرت امیر(علیه السلام) سخن به میان می آورد، طبق سنن ادبی برگرفته از ادبیات حماسی، او را چون رستم می داند و اسب ایشان را مانند رخش.عطار در بخش های گوناگون، آنگاه که توان و قدرت حضرت علی(علیه السلام) را توصیف می کند، مشبه بهی بهتر از رستم و رخش نمی یابد،به عبارتی با استفاده ازعناصری حماسی و توصیفی موجز، زمینه ای حماسی برای شخصیتی حقیقی و دینی فراهم می کند.در مصیبت نامه بیش از دیگرمثنوی ها به مقایسه ی حضرت با رستم و تفضیل ایشان بر رستم پرداخته است:
میر نحل از دست جان خویش بود زان که علمش نوش و تیغش نی بود
گفت اگر در رویم آید صد سپاه کس نبیند پشت من در حرب گاه
روستم گر اهل و گر نااهل بود چون ز زالی یافت مردی سهل بود
مردی او از خدای لایزال وان رستم یا ز دستان یا زال
شیر حق با تیغ حق دین پروری همچو زال و رستم دستان گری 
(عطار،۱۳۸۶، ص۱۴۴)
در اسرارنامه نیز توان و قدرت ایشان را اختصاراً چنین توصیف می کند:
سوار دین، پسر عم پیمبر شجاع صدر صاحب حوض کوثر
به تن رستم، سوار رخش دلدل به دل غواص دریای توکل(۱)
(عطار،۱۳۸۶، ص۱۰۴)
۴-۱.صفات، کینه‌ها، القابی و ویژگی های بسیار معروف حضرت امیر(علیه السلام) که عبارتند ازمرتضی، امیرالمومنین، ابوالحسن، ابوتراب، مجتبی.
چنین ویژگی هایی شامل کنیه‌ها یا القابی است که از یک سو پیامبر(صلی الله علیه و آله)ایشان را بدان خوانده‌اند، مانند:ابوتراب، آنچنان که نقل شده است:والاصل فی ذلک ان رسول الله(صلی الله علیه و آله)طلب علیاً فوجده نائماً قی تراب قد سقط عنه ردائه و اصاب التراب جسده، فجائ حتی جلس عند راسه و ایقظه و جعل یسمح التراب عن ظهره، و یقول "قم یا اباتراب"و فی روایه "اجلس انما انت ابوتراب"(وزیری، ۱۳۸۷،ص۴۰)یا درباره ی ابوالحسن آمده است:"هذه هی کنیه المشهور و بما کان اکابر تا صحابه یدعونه"(همان، ص۴۱).(۲)
عطار نیز با توجه به چنین زمینه هایی است که هنگام نعت امیرالمومنین(علیه السلام) او را با همین القاب و صفات مدح می کند:
ساقی کوثر امام رهنمای ابن عم مصطفی شیر خدای
مرتضای مجتبا، جفت بتول خواجه ی معصوم، داماد رسول
(عطار،۱۳۸۳، ص۲۵۲)
زمشرق تا به مغرب گر امام است امیرالمومنین حیدر تمام است
اگر خاکش شوی، حسن الثواب است که او هم بوالحسن هم بوتراب است
(عطار،۱۳۸۶، ص۱۲۷-۱۲۸)
آنچنان که مشهود است، عطار در بیان ویژگی ها، صفات و کنیه ها و القاب حضرت امیر(علیه السلام) یا به زمینه ی دینی و تاریخی آنها توجه داشته است، یعنی با توجه به ویژگی هایی که از ناحیه ی پیامبر(صلی الله علیه و آله)و اصحاب برای علی(علیه السلام) ذکر شده، به مدح و منقبت ایشان پرداخته است.یا به زمینه فرهنگی و ادبی یا سنن ادبی گرایش داشته است، چنانکه در بخش صفاتی که بیان کننده ی منزلت روحانی علی(علیه السلام) هستند، یا ویژگی ها و القاب معروف ایشان، سخنان عطار بیشتر بر مستندات حدیثی و تاریخی استوار است؛ اما در قسمت صفات و ویژگی هایی که نشان دهنده ی قدرت ایشان یا نمایانگر ویژگی های اخلاقی ایشان است، به زمینه‌ها و سنن ادبی توجه داشته است.می توان گفت:بخش اخیر عمدتاً از شیوه‌های مرسوم مدح در قصاید فارسی متاثر است: اگر چه منزلت و شان حضرت امیر(علیه السلام) با هیچ ممدوحی سنجیدنی نیست و ایشان بر همگان رجحان دارند، شاعر به دلیل زمینه‌های ذهنی و ادبی، ناخودآگاه، هنگامی که می خواهد جود ایشان را بیان کند، با تأسی به شیوه ی مرسوم در قصاید فارسی، حضرت را مانند ابر و دریا می داند و زمانی که قصد دارد شجاعت علی(علیه السلام) را تبیین کند، باز رستم برایش مدعی می شود و در برابر مرکب ایشان، مشبه بهی بهتر از رخش نمی یابد، لیکن در این قسمت عطار جنبه ی دینی هم به موضوع داده است و برای وصف اسب علی(علیه السلام) ترکیب "سوار رخش دلدل"را می سازد که هم زمینه ی اسطوره‌ای دارد و هم زمینه ی دینی.
نکته در خور تأمل تعدد و تنوع صفاتی است که در این آثار برای حضرت امیر(علیه السلام) آمده است: این مختصه، زمانی چشمگیرتر است که آنها را با صفات و ویژگی دیگر کسان که قبل از مدح علی(علیه السلام) به آنها پرداخته-به غیر پیامبر(صلی الله علیه و آله)-مقایسه کنیم و جالب تراینکه عمده ی این صفات و ویژگی ها بر پایه گفتار نبی اکرم(صلی الله علیه و آله)مبتنی است؛ به عبارت دیگر چیزی جعلی و ساختگی نیست، بلکه حقیقتی است که همگان، شیعه و غیر آن، به آنها اذعان دارند. نکته ی دیگر اینکه:کیفیت و نحوه ی بیان صفات و ویژگی های حضرت علی(علیه السلام) در آثار عطار همانند بیان صفات پیامبر(صلی الله علیه و آله)در همین آثار است؛ یعنی ترتیب و پشت سرهم آمدن صفات کاملاً شبیه توصیف پیامبر(صلی الله علیه و آله)و بیان صفات ایشان است که این ویژگی در مورد دیگران مصداق ندارد، چنانکه در نمونه های زیر همانگونه که صفات پیامبر(صلی الله علیه و آله)را برمی شمارد، صفات علی(علیه السلام) را بیان می کند.در نعت پیامبر(صلی الله علیه و آله)آورده است:
خواجه دنیا و دین گنج وفا صدر و بدر هر دو عالم مصطفی
آفتاب شرع و دریای یقین نور عالم رحمه للعلمین
(عطار، ۱۳۸۳، ۲۴۴)
و در نعت علی(علیه السلام) چنین آورده است:
خواجه حق پیشوای راستین کوه حلم و باب علم و قطب دین
ساقی کوثر، امام راهنما ابن عم مصطفی، شیر خدای
مرتضای مجتبا، جفت بتول خواجه ی معصوم، داماد رسول
(همان، ص۲۵۲)
به هر روی این تقسیم بندی جنبه ی مطلق ندارد و می توان به گونه ی دیگر نیز صفات و ویژگی های مذکور را دسته بندی نمود و از دیدگاه های دیگر بررسی کرد.
۱.ر.ک. به: عطار، ۱۳۷۸، ص۲۵۲-۲۵۳/ همو، ۱۳۸۷، ص۱۲۷-۱۲۸.
۲.ر.ک. به:البروج، ذیل عنوانهای مذکور.
 

 

منبعفصلنامه شیعه شناسی شماره ۲۸
------------
پی نوشت:
*استادیار دانشگاه قم

Share