مصحف فاطمه سلاماللهعلیها چیست و چه ویژگیهایی دارد؟ بررسی محتوا، زمان نگارش و سرنوشت آن
مصحف فاطمه چیست؟ ویژگیها و محتوای کتاب حضرت زهرا سلاماللهعلیها
یکی از موضوعات مهم در معارف شیعه، شناخت «مصحف فاطمه سلاماللهعلیها» است؛ کتابی که در روایات اهلبیت علیهمالسلام از آن یاد شده و مطالبی درباره حوادث آینده، سرنوشت برخی افراد و رویدادهای تاریخی در آن وجود دارد.
بااینحال، درباره این کتاب پرسشهای فراوانی مطرح است: آیا مصحف فاطمه همان قرآن دیگری است که به حضرت زهرا نسبت داده شده؟ محتوای آن چیست؟ چه کسی مطالب آن را نوشته است؟ آیا جبرئیل پس از رحلت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله بر حضرت فاطمه نازل میشد؟ این کتاب اکنون نزد چه کسی قرار دارد؟
برای پاسخ به این پرسشها، باید به روایات اهلبیت علیهمالسلام و توضیحات عالمان شیعه مراجعه کنیم.
۱. مصحف فاطمه چیست و معنای واژه مصحف کدام است؟
واژه «مُصحَف» در کاربرد امروزی بیشتر به معنای قرآن کریم به کار میرود؛ اما از نظر لغوی، معنای گستردهتری دارد و به مجموعهای از نوشتهها و برگههایی گفته میشود که گردآوری شده و میان دو جلد قرار گرفتهاند. بنابراین، هر مجموعه مکتوب و کتابی را میتوان مصحف نامید.
بر این اساس، منظور از «مصحف فاطمه» کتابی است که به حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها انتساب دارد و در روایات شیعه از آن سخن گفته شده است.
بنابراین، نامگذاری این کتاب به مصحف فاطمه به معنای وجود قرآن دیگری در کنار قرآن کریم نیست. شیعه به قرآن واحدی اعتقاد دارد که بر پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله نازل شده و میان مسلمانان شناخته شده است.
برخی از نویسندگان، به دلیل برداشت نادرست از واژه مصحف، چنین ادعا کردهاند که شیعه به قرآنی متفاوت و منسوب به حضرت فاطمه اعتقاد دارد. این برداشت با مراجعه به روایات شیعه و توجه به معنای لغوی مصحف روشن میشود که نادرست است.
۲. مصحف فاطمه چه مطالبی دارد؟
در روایات شیعه، مطالب گوناگونی برای مصحف فاطمه سلاماللهعلیها بیان شده است. از جمله:
الف) وصیت حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها
برخی روایات از وجود وصیت حضرت فاطمه سلاماللهعلیها در این مجموعه سخن گفتهاند. این مطلب یکی از موضوعاتی است که در منابع روایی درباره محتوای مصحف مطرح شده است.
ب) حوادث و مصیبتهای آینده
در شماری از روایات، از ثبت حوادث آینده و مصیبتهایی که بر فرزندان حضرت فاطمه سلاماللهعلیها وارد میشود، سخن به میان آمده است.
ج) اخبار و پیشگوییهای مربوط به آینده
بخشی از روایات، مصحف فاطمه را مشتمل بر آگاهیهایی درباره حوادث آینده معرفی میکنند. برای نمونه، امام صادق علیهالسلام در روایتی به مطلبی درباره ظهور زندیقان اشاره کرده و آن را در مصحف فاطمه دیدهشده دانستهاند.
د) اطلاعات مربوط به فرمانروایان و حاکمان
در برخی گزارشها، از ثبت نام پادشاهان و کسانی که در آینده بر زمین حکومت خواهند کرد، سخن گفته شده است.
هـ) مطالب مربوط به احکام و حلال و حرام
دستهای دیگر از روایات، مطالب گستردهای را به این مصحف نسبت دادهاند و حتی از احکام جزئی شرعی در آن سخن گفتهاند.
البته در برخی روایات تصریح شده است که مصحف فاطمه شامل احکام حلال و حرام نیست. این تفاوت در گزارشها نیازمند توجه به مجموع روایات و بررسی دقیق آنهاست.
در مجموع، میتوان گفت روایات درباره محتوای مصحف فاطمه، موضوعات متنوعی را مطرح میکنند و هر روایت ممکن است به بخشی از مطالب آن اشاره داشته باشد. برای داوری دقیق درباره همه محتوای این کتاب، باید سند و دلالت هر روایت بهصورت جداگانه بررسی شود.
۳. مصحف فاطمه چه زمانی و چگونه نوشته شد؟
یکی از مهمترین مباحث درباره مصحف فاطمه، زمان شکلگیری و چگونگی نگارش آن است. در منابع روایی، گزارشهایی با توضیحات متفاوت درباره این موضوع وجود دارد.
دیدگاه نخست: نگارش با املای پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله
در برخی روایات آمده است که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله مطالبی را بیان میفرمودند و امیرالمؤمنین علی علیهالسلام آنها را مینوشتند.
بر اساس این گزارشها، بخشی از مطالبی که در ارتباط با حضرت فاطمه سلاماللهعلیها بوده، با املای پیامبر و نگارش امیرالمؤمنین ثبت شده است.
از این منظر، انتساب کتاب به حضرت فاطمه میتواند به دلیل نگهداری آن نزد ایشان یا ارتباط مستقیم آن با حضرت باشد.
دیدگاه دوم: گفتوگوی فرشته با حضرت فاطمه پس از رحلت پیامبر
در دسته دیگری از روایات آمده است که پس از رحلت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، اندوه و مصیبت بزرگی بر حضرت فاطمه سلاماللهعلیها وارد شد.
در این هنگام، خداوند فرشتهای را نزد ایشان فرستاد تا با آن حضرت سخن بگوید و موجب آرامش و تسلای خاطر ایشان شود.
در این روایات آمده است که حضرت فاطمه سلاماللهعلیها سخنان فرشته را به امیرالمؤمنین علی علیهالسلام منتقل میکردند و آن حضرت نیز مطالب را مینوشتند. مجموعه این نوشتهها به مصحف فاطمه معروف شد.
در برخی از این گزارشها، فرشتهای که با حضرت سخن میگفت، جبرئیل معرفی شده است.
چگونه میتوان میان این گزارشها جمع کرد؟
در نگاه نخست، میان روایاتی که نگارش مصحف را مربوط به دوران حیات پیامبر میدانند و روایاتی که از شکلگیری آن پس از رحلت پیامبر سخن میگویند، تفاوتی دیده میشود.
عالمان شیعه برای جمع میان این گزارشها دیدگاههایی مطرح کردهاند؛ از جمله اینکه ممکن است بخشی از مطالب در دوران پیامبر ثبت شده و بخش دیگری پس از رحلت ایشان به مجموعه افزوده شده باشد.
همچنین برخی احتمال دادهاند که مقصود از فرستاده خدا در بعضی روایات، فرشته الهی باشد، نه پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله.
بااینحال، این احتمالات را باید بهعنوان راههای پیشنهادی برای جمع میان روایات شناخت و برای اثبات قطعی هرکدام، به بررسی اسناد و متن احادیث نیاز است.
۴. آیا پس از رحلت پیامبر، جبرئیل بر حضرت فاطمه نازل میشد؟
یکی از پرسشهای مهم درباره مصحف فاطمه این است که اگر با رحلت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، وحی نبوت پایان یافته است، چگونه ممکن است فرشتهای پس از آن با حضرت فاطمه سخن گفته باشد؟
برای پاسخ به این پرسش، باید میان دو موضوع تفاوت قائل شد:
نخست: وحی نبوت و تشریع
با رحلت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، سلسله پیامبران پایان یافته و دیگر پیامبری برای دریافت و ابلاغ شریعت جدید مبعوث نمیشود. همچنین قرآن کریم بهعنوان کتاب آسمانی و شریعت نهایی، کامل شده است.
دوم: الهام و ارتباط فرشتگان با بندگان برگزیده خدا
در آموزههای قرآن و روایات اسلامی، ارتباط خداوند با برخی بندگان از طریق الهام یا فرشتگان، منحصر به پیامبران نیست.
برای نمونه، قرآن کریم درباره حضرت مریم سلاماللهعلیها از گفتوگوی فرشتگان با ایشان سخن میگوید:
«وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَىٰ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ»
یعنی: و هنگامی که فرشتگان گفتند: ای مریم! خداوند تو را برگزیده و پاکیزه ساخته و بر زنان جهان برتری داده است.
(سوره آلعمران، آیه ۴۲)
همچنین درباره مادر حضرت موسی علیهالسلام میفرماید:
«وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ أُمِّ مُوسَىٰ أَنْ أَرْضِعِيهِ»
یعنی: و به مادر موسی الهام کردیم که او را شیر بده.
(سوره قصص، آیه ۷)
این آیات نشان میدهند که در کاربرد قرآنی، واژه وحی و ارتباط الهی همیشه به معنای وحی نبوت و دریافت شریعت نیست.
بنابراین، اعتقاد به پایان یافتن نبوت و وحی تشریعی پس از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، با امکان الهام الهی یا گفتوگوی فرشتگان با بندگان برگزیده خداوند منافاتی ندارد.
بر همین اساس، در اعتقادات شیعه، ارتباط فرشتگان با حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها به معنای پیامبر بودن ایشان یا دریافت شریعت جدید نیست؛ بلکه از فضائل معنوی و مقامات آن حضرت به شمار میرود.
۵. مصحف فاطمه اکنون نزد چه کسی است؟
بر اساس روایات شیعه، مصحف فاطمه سلاماللهعلیها پس از آن حضرت در اختیار امامان معصوم علیهمالسلام قرار گرفته و از امامی به امام دیگر منتقل شده است.
در این روایات، مصحف فاطمه از جمله میراثهای علمی و معنوی اهلبیت علیهمالسلام معرفی شده است.
همچنین گزارشهایی وجود دارد که امامان معصوم در مواردی به مطالب این کتاب استناد کرده و از اطلاعات ثبتشده در آن درباره حوادث آینده سخن گفتهاند.
بنابراین، مطابق این روایات، مصحف فاطمه در شمار میراثهای ویژه اهلبیت قرار دارد و دسترسی به آن به امامان معصوم علیهمالسلام اختصاص داشته است.
۶. تفاوت مصحف فاطمه با صحیفه حضرت زهرا چیست؟
نکته مهم دیگری که باید به آن توجه کرد، تفاوت میان «مصحف فاطمه» و کتابهایی است که با عنوان «صحیفه الزهرا» یا «صحیفه حضرت فاطمه» منتشر شدهاند.
برخی از کتابهایی که امروزه با عنوان صحیفه الزهرا در دسترس هستند، مجموعهای از دعاها، مناجاتها و مطالب منسوب به حضرت فاطمه سلاماللهعلیها را در بر میگیرند.
اما مصحف فاطمه در روایات شیعه، کتابی با ویژگیها و محتوای خاص معرفی شده است که شامل گزارشهایی درباره حوادث آینده و مطالب دیگری است که در احادیث به آنها اشاره شده است.
بنابراین، نباید هر کتابی را که با نام صحیفه حضرت زهرا علیهاالسلام منتشر میشود، همان مصحف فاطمه دانست.
سخن پایانی
مصحف فاطمه سلاماللهعلیها یکی از موضوعات مهم در میراث روایی شیعه است. بر اساس روایات اهلبیت علیهمالسلام، این کتاب مجموعهای از مطالب و آگاهیها درباره موضوعات مختلف بوده که بخشی از آن به حوادث آینده و رویدادهای مرتبط با فرزندان حضرت فاطمه اختصاص داشته است.
این مصحف قرآن دیگری در برابر قرآن کریم نیست و اعتقاد به آن به معنای پذیرش کتاب آسمانی متفاوتی نیست. همچنین ارتباط فرشتگان با حضرت فاطمه سلاماللهعلیها در روایات، به معنای ادامه نبوت یا نزول شریعت جدید نیست.
بر اساس روایات شیعه، این کتاب پس از حضرت فاطمه در اختیار امامان معصوم علیهمالسلام قرار گرفته و از میراثهای ویژه اهلبیت علیهمالسلام به شمار میرود.
برای آگاهی بیشتر درباره این موضوع، مطالعه کتاب «مصحف فاطمی» نوشته عبدالله امینیپور، منتشرشده از سوی انتشارات دلیل ما، قم، پیشنهاد میشود.
منابع و پینوشتها
۱. حسینی جلالی، سید محمدرضا، تدوین السنة الشریفه، ص ۶۷.
۲. عبود، اسعد، صحیفة الزهرا، صص ۶۵ تا ۸۵.
۳. معروف الحسنی، سید هاشم، سیرة الأئمة الاثنی عشر، ج ۱، صص ۹۸ و ۹۹.
۴. مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، ج ۲۶، صص ۸۳ و ۸۴.
۵. همان، ج ۲۶، صص ۳۸ و ۹۳.
۶. همان، ج ۲۶، ص ۳۴.
۷. همان، ج ۲۶، ص ۱۴.
۸. همان، ج ۲۶، ص ۴۴.
۹. حسینی جلالی، سید محمدرضا، تدوین السنة الشریفه، ص ۷۷.
۱۰. مجلسی، بحارالأنوار، ج ۲۶، ص ۷۳.
۱۱. همان.
۱۲. همان، ج ۲۶، ص ۴۴.
۱۳. همان، ج ۲۶، صص ۴۱، ۴۲ و ۹۴.
۱۴. همان، ج ۲۶، ص ۹۳.
۱۵. همان، ج ۲۶، صص ۴۴ و ۸۴.
۱۶. همان، ج ۲۶، ص ۲۴.
۱۷. امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج ۱، ص ۳۱۱.
۱۸. همان، ج ۱، صص ۳۱۴ و ۵۱۳.
۱۹. قرآن کریم، سوره آلعمران، آیات ۴۲ و ۴۳.
۲۰. قرآن کریم، سوره قصص، آیه ۷.
۲۱. مجلسی، بحارالأنوار، ج ۲۶، صص ۶۶ و ۷۹.
۲۲. مجلسی، بحارالأنوار، ج ۲۶، صص ۸۳ و ۸۴.
۲۳. عبود، اسعد، صحیفة الزهرا؛ قیومی اصفهانی، جواد، صحیفة الزهرا.
افزودن دیدگاه جدید