مباحث مبانی انسان‌شناسی در تمدن نوین اسلامی - استاد محمدشجاعی / جلسه دوازدهم

با گسترش روزافزون علم و تکنولوژی، انتظار می‌رفت سطح رفاه و بهزیستی بشر افزایش یابد. اما متأسفانه شاخصه‌های اصلی انسانیت شامل آرامش، شادی و مهربانی در جهان امروز با روندی نزولی مواجه شده است. این تناقض، نیازمند بازنگری در مبانی فکری و انسان‌شناختی تمدن‌های حاکم بر جهان است.

انسان؛ محور خلقت و محور اداره زمین

قرآن کریم به عنوان تجلی کلام خداوند، صراحتاً اعلام می‌کند که زمین و تمام موجودات آن، برای انسان آفریده شده‌اند. بنابراین، انسان نه تنها محور خلقت، بلکه محور اصلی اداره زمین نیز هست. هر تمدنی که حول محوری غیر از انسان‌شناسی صحیح شکل بگیرد، محکوم به بیراهه رفتن، سقوط و فناست.

سؤال کلیدی اینجاست: اگر محور تمدن کنونی، رشد علم و رفاه مادی است، چرا جهان با رکود اخلاقی و انسانی روبروست؟ پاسخ در نادرست تعریف شدن «انسان» نهفته است.

تعریف قرآنی از انسان و صالحان

خداوند در قرآن، زمین را میراث «صالحان» معرفی می‌کند. محور تمدن صالحان، رساندن انسان به کمال است. منظور از انسان در این دیدگاه، موجودی فراتر از کمالات گیاهی و حیوانی است؛ روحی جاودانه و بالقوه که قادر است تمام کمالات الهی را در دنیا به فعلیت برساند.

انسان کامل: کسی که به بلوغ رسیده و خلیفه‌الله (جانشین خدا) در زمین است.
صالحان: کسانی که انسان را با روح جاودانه و بی‌نهایت او می‌بینند و تمام علوم، تکنولوژی و سبک زندگی را بر اساس رشد و تکامل این روح تعریف می‌کنند.

ضرورت تغییر نگرش برای تشکیل تمدن الهی

بر اساس توضیحات ارائه شده، اولین و مهم‌ترین نیاز برای شکل‌گیری یک تمدن الهی، داشتن نگرشی جامع به انسان از دیدگاه خالق است.
در کارگاه «مبانی انسان‌شناسی در تمدن نوین اسلامی» که برای اساتید دانشگاه شاهد برگزار شد، بر این نکته تأکید شد که انسان‌شناسی، پایه و اساس تمام علوم در تمدن جدید است. تمام علوم باید بر اساس رابطه‌شان با «انسانِ حقیقی» تعریف و بازتعریف شوند. تنها با تغییر دیدگاه انسان به حقیقت خویش، مسیر منطقی تشکیل یک تمدن الهی هموار خواهد شد.