سلسله مباحث رزق و روزی - جلسه دهم: افراط و تفریط در کسب روزی / استاد علی‌پور

سلسله مباحث رزق و روزی | جلسه دهم - افراط و تفریط در کسب روزی | استاد علی‌پور

افراط و تفریط در کسب روزی چه تأثیری بر بندگی انسان دارد؟ در جلسه دهم، استاد علی‌پور دو افراط و تفریط در طلب روزی را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه هر دو می‌توانند انسان را از عبادت و بندگی خدا غافل کنند.

دو خطر در مسیر کسب روزی

در جلسات قبل گفتیم که روزی با کوشش تناسب دارد و باید برای رسیدن به آن تلاش کرد. اما حالا یک سؤال مهم پیش می‌آید: آیا هر نوع تلاشی درست است؟ آیا هر اندازه تلاش، خوب است؟

در جلسه دهم، استاد علی‌پور به دو خطر بزرگ در مسیر کسب روزی اشاره می‌کند: افراط و تفریط. هر دو می‌توانند انسان را از بندگی خدا غافل کنند.

تفریط در کسب روزی چیست؟

تفریط یعنی سستی و کوتاهی در طلب روزی. کسی که به بهانه توکل، دست از تلاش می‌کشد و برای تأمین معیشت خود و خانواده‌اش تلاش نمی‌کند، دچار تفریط شده است.

استاد علی‌پور نشانه‌های تفریط را این‌گونه برمی‌شمارد:

• اول، تنبلی و سستی: کسی که برای کار و تلاش انگیزه ندارد و وقت خود را به بطالت می‌گذراند.
• دوم، توکل غلط: کسی که می‌گوید «خدا روزی‌رسان است، پس من تلاش نمی‌کنم» و دست روی دست می‌گذارد.
• سوم، بی‌مسئولیتی: کسی که نسبت به تأمین معیشت خانواده‌اش بی‌توجه است.
• چهارم، بهانه‌جویی: کسی که همیشه بهانه می‌آورد که شرایط سخت است، بازار خراب است و امثال آن.
• پنجم، اتکا به دیگران: کسی که همیشه منتظر کمک دیگران است و خودش تلاش نمی‌کند.

پیامدهای تفریط

تفریط در کسب روزی پیامدهای بدی دارد:

• اول، فقر و تنگدستی: کسی که تلاش نمی‌کند، طبیعتاً به روزی کمتری می‌رسد.
• دوم، تحمیل بر دیگران: کسی که تلاش نمی‌کند، بار خود را بر دوش دیگران می‌گذارد.
• سوم، غفلت از مسئولیت: کسی که برای خانواده‌اش تلاش نمی‌کند، از مسئولیت اصلی خود غافل شده است.
• چهارم، زمینه گناه: فقر و تنگدستی می‌تواند زمینه برخی گناهان را فراهم کند.
• پنجم، از دست دادن عزت نفس: کسی که همیشه محتاج دیگران است، عزت نفس خود را از دست می‌دهد.

افراط در کسب روزی چیست؟

افراط یعنی زیاده‌روی در طلب روزی. کسی که تمام وقت و انرژی خود را صرف کسب مال می‌کند و از عبادت، خانواده و مسئولیت‌های دیگر غافل می‌شود، دچار افراط شده است.

استاد علی‌پور نشانه‌های افراط را این‌گونه برمی‌شمارد:

• اول، حرص و طمع: کسی که هرگز به آنچه دارد قانع نیست و همیشه دنبال بیشتر است.
• دوم، غفلت از عبادت: کسی که نمازش را عقب می‌اندازد، ذکر و دعا را فراموش می‌کند و همه وقتش صرف کار و کسب می‌شود.
• سوم، غفلت از خانواده: کسی که آن‌قدر درگیر کار است که از همسر و فرزندانش غافل می‌شود.
• چهارم، غفلت از خود: کسی که آن‌قدر درگیر کسب است که از سلامت جسمی و روحی خود غافل می‌شود.
• پنجم، بی‌توجهی به حلال و حرام: کسی که برای رسیدن به مال بیشتر، در تشخیص حلال و حرام سهل‌انگار می‌شود.

پیامدهای افراط

افراط در کسب روزی هم پیامدهای جدی دارد:

• اول، غفلت از بندگی: مهم‌ترین پیامد افراط، غفلت از عبادت و بندگی خداست. کسی که تمام وقتش صرف کسب شود، وقتی برای نماز، دعا و ذکر نمی‌ماند.
• دوم، اضطراب و استرس: کسی که همیشه دنبال بیشتر است، هیچ‌وقت آرامش ندارد و دچار اضطراب دائمی می‌شود.
• سوم، از بین رفتن برکت: عجیب است که مال حرص‌زده، برکت ندارد. کسی که با حرص کسب می‌کند، مالش برکتش را از دست می‌دهد.
• چهارم، سرد شدن روابط: کسی که درگیر کسب است، از خانواده و دوستانش فاصله می‌گیرد و روابطش سرد می‌شود.
• پنجم، فراموشی آخرت: کسی که غرق در دنیا می‌شود، آخرت را فراموش می‌کند.

قرآن درباره افراط و تفریط چه می‌گوید؟

قرآن کریم به هر دو خطر اشاره کرده است:

«وَابْتَغِ فِیمَا آتَاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا» (قصص: ۷۷)
و در آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بطلب و بهره‌ات را از دنیا فراموش نکن.

این آیه نشان می‌دهد که هم باید برای آخرت تلاش کرد و هم بهره دنیا را فراموش نکرد.

«وَلَا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِکَ وَلَا تَبْسُطْهَا کُلَّ الْبَسْطِ» (اسراء: ۲۹)
دستت را به گردنت زنجیر نکن (بخل نورز) و آن را کاملاً باز هم نکن (اسراف نکن).

این آیه به تعادل در انفاق اشاره دارد که نشانه تعادل در کل زندگی است.

روایات درباره افراط و تفریط

امام علی (علیه السلام) می‌فرماید: «خَیْرُ الْأُمُورِ أَوْسَطُهَا» یعنی بهترین کارها، میانه‌ترین آن‌هاست.

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: «الْقَصْدُ فِی الْمَعِیشَةِ» یعنی میانه‌روی در معیشت.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) می‌فرماید: «الْکَیِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَ عَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ» یعنی عاقل کسی است که نفس خود را محاسبه کند و برای بعد از مرگش عمل کند.

راه میانه چیست؟

استاد علی‌پور تأکید می‌کند که اسلام راه میانه را پیشنهاد می‌دهد. نه آن‌قدر غرق دنیا شویم که آخرت را فراموش کنیم و نه آن‌قدر از دنیا دست بکشیم که زندگی‌مان مختل شود.

راه میانه این است:

• اول، تلاش برای دنیا و آخرت: هم برای معیشت تلاش کنیم و هم برای آخرت. این دو در تضاد نیستند اگر نیت درست باشد.
• دوم، اولویت‌بندی: عبادات واجب را اولویت اول قرار دهیم و کسب روزی را در کنار آن.
• سوم، قناعت: به آنچه داریم قانع باشیم و حرص و طمع نداشته باشیم.
• چهارم، توکل واقعی: هم تلاش کنیم و هم به خدا توکل کنیم.
• پنجم، محاسبه نفس: هر روز اعمال خود را محاسبه کنیم و ببینیم در مسیر درست هستیم یا نه.

نکته مهم: کسب روزی، خودش عبادت است

استاد علی‌پور یک نکته مهم را یادآوری می‌کند: کسب روزی حلال، خودش عبادت است، اگر نیت درست باشد. کسی که برای تأمین معیشت خانواده‌اش تلاش می‌کند، در حال عبادت است.

پس مشکل در خود کسب روزی نیست؛ مشکل در نیت و میزان آن است. اگر نیت درست باشد و میزان آن متعادل، کسب روزی نه تنها مانع بندگی نیست، بلکه خودش عبادت است.

جمع‌بندی جلسه دهم

افراط و تفریط در کسب روزی، هر دو می‌توانند انسان را از بندگی خدا غافل کنند. تفریط باعث فقر، تنبلی و تحمیل بر دیگران می‌شود و افراط باعث حرص، غفلت از عبادت و اضطراب. راه میانه این است که هم برای دنیا تلاش کنیم و هم برای آخرت، عبادات واجب را اولویت قرار دهیم، قناعت داشته باشیم و به خدا توکل کنیم. در جلسه یازدهم به عوامل افزایش رزق مادی می‌پردازیم.