الگوی سوم زن چیست؟ از زنده به گور کردن در جاهلیت تا استثمار در مدرنیته غربی

بازخوانی «الگوی سوم زن» و هویت‌بخشی اصیل در اسلام

در جهان امروز، با وجود ادعاهای فراوان درباره حقوق بشر و آزادی، مسأله‌ی «آزادی و کرامت واقعی زن» همچنان یکی از بنیادین‌ترین چالش‌های اجتماعی و فرهنگی است. آیا ادعاهای جنجالی تجدد، زن را به مقام شایسته و انسانی‌اش رسانده یا او را درگیر صورت‌بندی تازه‌ای از مظلومیت کرده است؟

نگاهی به سیر تاریخ نشان می‌دهد که زن همواره میان دو لبه‌ی یک قیچی متناقض قرار داشته است: از یک سو، نگاه جاهلی و سنتی که زن را موجودی درجه‌دو، بی‌ارزش، محروم از حقوق انسانی و صرفاً خادم مرد می‌دانست؛ و از سوی دیگر، نگاه مدرن غربی که با شعارهای جذاب و ظاهرفریب، زن را از هویت و لطافت فطری‌اش تهی کرده و او را تا حد ابزاری برای انباشت ثروت، تبلیغات تجاری و ارضای شهوات تقلیل داده است.

هدف از این مباحث، فرارفتن از ظاهرپیرایی‌های رسانه‌ای و بازخوانی تحلیلیِ حقایقی هویت‌بخش است؛ حقایقی که نشان می‌دهد چگونه انقلاب اخلاقی پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) الگوی منحصر‌به‌فردی از کرامت زن ارائه کرد و در اندیشه‌ی انقلاب اسلامی تحت عنوان «الگوی سوم زن» تجلی یافت.

رفتار انقلابی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) با دخترش در عصر جاهلیت

برای درک عمق تحولی که اسلام در نگاه به زن ایجاد کرد، باید ابتدا مختصات عصر جاهلیت را بازشناخت. در روزگاری که ولادت دختر مایه ننگ، سرشکستگی و شرمساری شمرده می‌شد، رفتارهای پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) با دخترشان حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) کاملاً ساختارشکنانه، انقلابی و تیر خلاصی بر فرهنگ جاهلی بود.

قساوت‌های عصر جاهلیت؛ فراتر از دخترکشی

جنایات علیه زنان در جاهلیت قدیم تنها به زنده‌به‌گور کردن محدود نمی‌شد. در آن روزگار، مردان در قبال دریافت پول، همسران خود را طلاق می‌دادند، زنان را به مطلق از ارث محروم می‌ساختند و دختران را پیش از تولد شوهر می‌دادند. این قساوت‌ها منحصر به شبه‌جزیره عربستان نیز نبود. در بخش‌هایی از هند، زنده ماندن زن پس از مرگ شوهرش را روا نمی‌دانستند و او را همراه با جنازه شوهر دفن می‌کردند یا زنده در آتش می‌سوزاندند. در مصر نیز برای پرآب شدن رود نیل، دختران جوان را با زیورآلات می‌آراستند و در رود غرق می‌کردند.

داستان تکان‌دهنده «قیس بن عاصم»

در چنین فضای قساوت‌باری، مردی به نام «قیس بن عاصم» نزد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) آمد و اعتراف کرد که دوازده دختر خود را با دست خویش زنده‌به‌گور کرده است. او داستان زنده‌به‌گور کردن یکی از دخترانش را با جزئیات دردناکی روایت کرد؛ دختری که با معصومیت از پدر می‌پرسید چرا زمین را می‌کند و در نهایت با التماس در زیر خاک پنهان شد. با شنیدن این داستان، چشمان پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) پر از اشک شد و فرمودند: «إنّ هذهِ لَقَسْوَةٌ وَ مَنْ لایَرْحَمْ لایُرْحَـمْ؛ این کار سنگ‌دلی است و کسی که رحم و عاطفه نداشته باشد، مشمول رحمت الهی نمی‌شود».

تکریم بی‌نظیر حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها)

در تقابل مستقیم با این قساوت‌ها، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) رفتاری لبریز از احترام نسبت به دخترشان داشتند. پس از نزول آیه تطهیر، ایشان ماه‌ها هر روز پنج مرتبه هنگام رفتن به مسجد برای اقامه نماز، مقابل در خانه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) می‌ایستادند و سلام می‌دادند. همچنین در سفرها، آخرین و نخستین دیدار پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) همواره با حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) بود. ایشان می‌فرمودند: «من بوی بهشت را از فاطمه استشمام می‌کنم».

«زن ریحانه است، نه قهرمان»؛ مرزبندی لطافت زنانه با استثمار اقتصادی

یکی از دقیق‌ترین تحلیلی‌های انسان‌شناختی درباره ساختار وجودی زن، در کلام امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) تجلی یافته است. ایشان با ظرافتی بی‌نظیر، مسئولیت‌ها و شأن واقعی زن را تبیین کرده و می‌فرمایند زن نباید درگیر دغدغه‌ها و کارهای سنگین، زمخت و اجرایی مردانه شود.

در فرهنگ غربی، زن از لطافت زنانگی خود فاصله گرفته و مجبور است برای اثبات شایستگی خود، رفتاری مردانه پیش گیرد. تمدن غربی با شعار «استقلال مالی»، زن را به کارهای سخت کشانده و او را تحت استثمار اقتصادی قرار داده است؛ تا جایی که در روابط فردی نیز زن مجبور به تامین هزینه‌های شخصی خود است. اما اسلام با ردّ این استثمار، زن را «ریحانه» (گلی ظریف و نیازمند مراقبت) می‌داند.

«فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَیْحَانَةٌ وَ لَیْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ؛ زن گلی است ظریف و شاداب، خادم و کارپرداز نیست.»

جدول مقایسه‌ای جایگاه زن در اسلام و غرب:

حضرت امام خمینی (ره) درباره جایگاه انسان‌سازی زن می‌فرمایند: «زن، مربی جامعه است... مبدأ همه سعادت‌ها از دامن زن بلند می‌شود». دامن پاک زن، معراج‌گاه انسان‌های بزرگی است که سرنوشت ملت‌ها را رقم می‌زنند. در مقابل، تمدن غربی شخصیت زن را تا حد یک کالای تبلیغاتی تقلیل داده که پس از افول زیبایی ظاهری، ارزش خود را از دست می‌دهد.

پارادوکس خوشبختی زنان در غرب؛ از سقوط اخلاقی تا آمارهای تکان‌دهنده

پشت نقاب پرزرق‌وبرق رسانه‌ها، واقعیت تلخی از وضعیت روحی و اخلاقی زنان در غرب نهفته است. سقوط حیا و غیرت در جوامع غربی تا حدی پیش رفته که در آزمایش‌های اجتماعی، مردانی یافت می‌شوند که حاضرند شریک زندگی خود را در ازای مبالغی ناچیز (مانند ۱۰۰ دلار) برای یک شب اجاره دهند!

گزارش‌های رسمی خود جوامع غربی تحت عنوان «پارادوکس خوشبختی زنان» آمارهای بحران‌زده‌ای را فاش می‌سازد:

• کاهش شادی ذهنی: طی ۳۵ سال گذشته، شادی کلی ذهنی در میان زنان نسبت به مردان روند نزولی داشته است.

• رشد ۵۰ درصدی خودکشی: میزان خودکشی زنان در آمریکا رشد چشمگیری داشته است.

• ابتلا به بیماری‌های روانی: بیش از ۱ نفر از هر ۵ زن آمریکایی در طول زندگی خود به بیماری‌های روانی مبتلا می‌شود.

• دو برابر بودن نرخ افسردگی: زنان در غرب ۲ برابر بیشتر از مردان در معرض افسردگی قرار دارند.

• فشار کاری و سوءاستفاده جنسی: حجم سنگین ساعات کاری سلامت آنان را نابود کرده و از هر ۴ دختر، ۱ نفر مورد سوءاستفاده جنسی قرار می‌گیرد.

«الگوی سوم زن»؛ پاسخی به افراط و تفریط تاریخی

در برابر دو الگوی انحرافی — الگوی منفعل شرقی و الگوی ابزاری غربی — «الگوی سوم زن» متولد شد. این الگو که در سیره زنان انقلاب اسلامی تجلی یافت، تعریف نوینی از هویت زن ارائه داد. زن مسلمان ثابت کرد که می‌شود همسر و مادری مهربان بود، سنگر خانواده را حفظ کرد و در عین حال در مرکز جریانات بزرگ سیاسی و اجتماعی نقش‌آفرینی کرد.

«زن مسلمان ایرانی، تاریخ جدیدی را پیش چشم زنان جهان گشود و ثابت کرد که می‌توان زن بود، عفیف بود، محجبه و شریف بود و در عین حال، در متن و مرکز بود.»

نتیجه‌گیری:

شعارهای براق آزادی در غرب، چیزی جز استثمار نوین و سقوط کرامت زن نبوده است. تنها راه نجات از این ابتذال، بازگشت به هویت اصیل و فاطمی در قالب «الگوی سوم» است. آیا وقت آن نرسیده که به جای شیفتگی به سراب‌های غرب، الگوی واقعی و عزت‌آفرین زن مسلمان را دوباره بازشناسیم و به آن افتخار کنیم؟