تزکیه ی عقلی و تزكیه ی اخلاقی

ضرورت مطالعه و نحوه‌ی آن/استاد طاهرزاده
نحوه خرزوج از مقام قدس
پیروی از آنچه ملاصدرا(ره) و امثال او كردند در ایجاد قدرت تدبّر در قرآن و سخنان ائمه(علیهم السلام)، عملی تر است. در دویست سال اخیر  عموماً كسانی كه به جایی رسیدند، با حکمت صدرایی و عرفان محی الدین(ره) شروع  كردند و جلو رفتند...

تزکیه ی عقلی و تزکیه ی اخلاقی

سؤال: اگر کتب اخلاقی را بخوانیم، معنی سخنان اهل البیت(علیهم السلام) و قرآن را بهتر می فهمیم یا اگر بحث های عقلی و استدلالی را دنبال کنیم؟

جواب: هر دو کار لازم است، عمده آن است که متوجه شویم از یک طرف این کلمات طوری است که با آن یگانگی که با عالم قدس دارند، بدون تدبّر و تعقل نمی توان به آن ها نزدیک شد، از طرف دیگر آنقدر ظریف اند که اگر قلب نورانی باشد می تواند نور آن ها را بگیرد. پس اگر بتوانید اولْ کار فکری بکنید، تا نه تنها شبهه ها را زمین  بزنید و عقلتان را نسبت به حقانیت آن کلمات رام کنید، بلکه با تقویت قدرت تفکر، در فهم هرچه بیشتر آیات و روایات نیز موفق گردید. وقتی ابتدا کار فکری کرده باشید، کار را درست شروع کرده اید، چون وقتی نسبت به بعضی موضوعات هنوز مسأله دار هستید و نتوانسته اید شبهاتتان را برطرف کنید قلب درست جلو نمی رود. مثلاً شما در دعای کمیل می خوانید که خدایا! تو بالای ملائکه ناظر آن ها هستی، ملائکه دارند اعمال ما را می نویسند و تو ناظر آنها هستی «وَ جَعَلْتَهُمْ شُهُوداً عَلَی مَعَ جَوارِحی وَ کُنْتَ اَنْتَ الرَّقیبَ عَلَی مِنْ وَرائِهِم»؛ حال سؤال این است که آیا خدا واقعاً آن بالاست؟! یا باید ابتدا عقل و سپس قلب معنی عُلُوّ پروردگار را بفهمد تا در این مناجات بدون هیچ مشکلی این فراز را اقرار کنند. یا وقتی امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرمایند: خداوند قبل از این که کرسی و عرش را خلق  کند، بوده  است. باید این را بفهمیم این یک فرهنگ است، این «قبل» چه قبلی است؟ ممکن است تصورتان از ابتدا، ابتدای زمانی باشد، در حالی که ابتدای زمانی و مکانی جایی در عالم غیب ندارد. آری از طریق تدبّر و تعقل و تزکیه ، معانی خاصی که در زبان آیات و روایات هست خود را به ما می نمایاند، زیرا زبان آن ها، زبان متعالی است.

تزکیه و توجه دادن قلب به سوی حقایق در فهم زبان دین نقش مؤثری دارند، چون این آیات و روایات  از قلب مطهر معصوم(علیهم السلام) ظاهر شده است، پس هرچه - با رعایت شریعت الهی- به قلب مطهّر آن ذوات مقدسه نزدیک شویم، زبان آن ها را بهتر می فهمیم، ولی باز فراموش نکنید که قرآن و روایات اصرار دارند در آن ها تدبّر کنیم.

تجربه نشان داده پیروی از آنچه ملاصدرا«رحمة الله علیه» و امثال او کردند در ایجاد قدرت تدبّر در قرآن و سخنان ائمه(علیهم السلام)، عملی تر است. در دویست سال اخیر  عموماً کسانی که به جایی رسیدند، با حکمت صدرایی و عرفان محی الدین«رحمة الله علیهما» شروع  کردند و جلو رفتند، تعبیر مقام معظم رهبری«حفظه الله» در تأکید بر روی فلسفه صدرایی این است که «فقه اکبر»، توحید و معارف است، چیزهایی است که با غور در مسائل عقلی باید آن ها را به دست آورد و با تهذیب نفس آن ها را صیقل داد»[1] می فرمایند: «ملاصدرا با خلوت و انعزال و جدایی از خلق شروع کرده...»[2] بزرگان ما که با حکمت متعالیه صدرایی و عرفان محی الدین شروع کردند در مقایسه با بقیه احساس می شود به خوبی به فهم قرآن و روایات دست یافتند و در سلوک و بالفعل کردن باورها نیز موفق تر بودند و نمونه ی روشن آن را در حضرت امام خمینی«رضوان الله علیه» و علامه طباطبائی«رحمة الله علیه» و شاگردان آن ها می یابید. این راه را با راه هایی که انسان های عزیزی مثل «شیخ رجبعلی خیاط» طی کردند هرگز نباید مقایسه کرد او یک فردی است دارای کرامت. هیچ وقت نخواهید او را یک شخصیت جامع برای خودتان بگیرید  و یا تصور کنید روش اهل کرامت با روش اهل توحید یکسان است.[3] آنچه که اسلام را نگه می دارد و بشریت را تغذیه می کند عالمان دین هستند که در جامعیت علمِ نقلی و عقلی و عمل به آن ها مستقر شده اند، مثل حضرت امام خمینی«رضوان الله علیه» و علامه طباطبائی«رحمة الله علیه» و قبل از آن ها آیت  الله  شیخ  عبدالکریم حائری«رحمة الله علیه» مؤسس حوزه ی علمیه قم و یا آیت  الله بروجردی«رحمة الله علیه»، این ها قابل مقایسه نیستند با امثال مرحوم شیخ رجبعلی خیاط یا مرحوم مجتهدی، خود آن عزیزان در مقابل عالمان بزرگ ادعایی ندارند، بالأخره در همه ی دوران ها عالمان هستند که معارف همه جانبه ی دین را ارائه می دهند و مردم را به سوی سعادتشان راهنمایی می کنند. تربیت کردن امثال آیت الله جوادی«حفظه الله» هنر است، هر چند احترام ما نسبت به اهل کرامت در جای خودش محفوظ است.

 


[1] - دیدار با اساتید فلسفه و کلام حوزه علمیه قم، 29/10/1382.
[2] - دیدار با اعضای شورای عالی کنگره بزرگداشت صدرالمتألهین، 14/11/1384.
[3] - برای بررسی بیشتر به پاورقی صفحات 317 و 321 از کتاب «جایگاه و معنی واسطه ی فیض» از همین مؤلف رجوع فرمایید.

 
Share

قابل توجه کاربران عزیز! با اعلام وزارت ارتباطات هزینه های دانلود در کلیه سایتهای ضیاءالصالحین نیم بهاء محسوب می شوند.