میانجیگری باکو بین ترکیه و اسرائیل؛ فرصتی برای آذربایجان و هشداری برای ایران
میانجیگری باکو بین ترکیه و اسرائیل | تحلیل راهبردی برای ایران و آذربایجان
جمهوری آذربایجان با قرار گرفتن میان دو متحد خود — ترکیه و اسرائیل — نقش میانجیگر را در مدیریت تنش میان آنها ایفا کرده است. این میانجیگری اگرچه برای باکو فرصتی راهبردی محسوب میشود، اما برای ایران بهعنوان همسایه شمالی، هشداری جدی در تحولات ژئوپلیتیک منطقه به شمار میآید.
اصل ماجرا؛ وقتی دو متحد، دشمن یکدیگر میشوند
- جمهوری آذربایجان خود را در موقعیتی دشوار میبیند: از یک سو، ترکیه را متحد راهبردی و برادر خود میداند و از سوی دیگر، اسرائیل را شریک امنیتی و اقتصادی مهمی به شمار میآورد. این دوستی همزمان با دو کشوری که رابطهشان پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به شدت تیره شده، باکو را در معرض یک انتخاب دشوار قرار داده است.
- در آوریل ۲۰۲۵، الهام علیاف برای نخستین بار بهطور رسمی تأیید کرد که کشورش در آشتیهای پیشین ترکیه و اسرائیل نقش داشته و این میانجیگریها عمدتاً پشت پرده انجام شده است. او در سخنرانی خود در آکادمی دیپلماتیک آذربایجان (ADA) گفت: «هر دو کشور دوستان نزدیک آذربایجان هستند. نخستین آشتی موفق میان ترکیه و اسرائیل تا حدی توسط آذربایجان تسهیل شد. ما فقط میخواستیم به متحد و برادر خود ترکیه و دوست خود اسرائیل کمک کنیم تا روابط خود را بازسازی کنند.»
- اما برخلاف سپتامبر ۲۰۲۳ که باکو توانست دیدار مستقیم اردوغان و نتانیاهو را در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل ترتیب دهد، در سال ۲۰۲۵ بیشتر مذاکرات بهصورت غیرمستقیم انجام شده و تنها در یکی از دورها دو طرف توانستهاند مستقیم گفتوگو کنند. این گفتوگوها در سطح وزارت خارجه پیش نرفته، بلکه مستقیماً از طریق دفاتر ریاستجمهوری آذربایجان و ترکیه و دفتر نخستوزیری اسرائیل دنبال شده است.
میانجیگری به سبک باکو
الف) مدیریت تنش، نه حل ریشهای اختلافات
میانجیگری باکو بهدنبال حل ریشهای اختلافات ترکیه و اسرائیل نیست. کارشناسان این ابتکارات را اقداماتی موقعیتی برای کاهش تنش و جلوگیری از برخورد نظامی تصادفی میدانند. نمونه عینی آن در مه ۲۰۲۵ رخ داد که دیپلماسی آذربایجان خط ارتباطی مستقیمی میان ارتشهای ترکیه و اسرائیل در سوریه برقرار کرد. بر اساس گزارشها، دو کشور با میانجیگری آذربایجان به ایجاد یک خط مستقیم برای جلوگیری از درگیری نیروهایشان توافق کردهاند.
ب) مثلثی که شکل گرفته است
در عمل، یک مثلث راهبردی میان باکو، آنکارا و تلآویو شکل گرفته است. آذربایجان و اسرائیل ضلع آشکار این مثلث هستند و ترکیه ضلع پنهان آن. اسرائیل حدود ۴۰ درصد از نفت خود را از آذربایجان تأمین میکند و شرکت دولتی نفت آذربایجان (سوکار) سهام ۱۰ درصدی میدان گازی «تامار» اسرائیل را به ارزش حدود ۹۰۰ میلیون دلار خریداری کرده است. در مقابل، آذربایجان بزرگترین خریدار تسلیحات اسرائیلی در منطقه است. (این هم البته ظاهر کار است و در عمل باکو نقش انبار تسلیحاتی اسرائیل را در منطقه بر عهده دارد.)
ج) نگرانی از جاهطلبیهای نئوعثمانی
نکته جالب توجه این است که جاهطلبیهای نئوعثمانی اردوغان حتی برای باکو و دیگر دولتهای مسلمان منطقه نیز نگرانکننده ارزیابی شده است. ترکیه پس از ۷ اکتبر، از حمایت سنتی از راهحل دو دولتی فاصله گرفت و به حمایت آشکار از حماس روی آورد. این تغییر رویکرد، نگرانیهایی را در اسرائیل ایجاد کرده که محور شیعی به رهبری ایران در حال تضعیف است و ممکن است محور سنی به رهبری ترکیه جای آن را بگیرد.
افزودن دیدگاه جدید